پَکتیکا ، ولایتی در افغانستان . این ولایت به مساحت حدود ٤٠٩ ، ١٩ کیلومتر مربع در مشرق افغانستان قرار دارد. از شمال به ولایت پکتیا * ، از مغرب به ولایات غزنی و زابل و از جنوب و مشرق به کشور پاکستان محدود است . مغرب و شمال آن کوهستانی است و جز بخش کوچکی در مشرق ، بقیة ولایت بیش از ٨٠٠ ، ١ متر ارتفاع دارد. مرکز آن شهر شَرَن است (دولت آبادی ، ١٣٧٦ ش ، ص ٥٥؛ بریتانیکا ، ذیل "Paktika" ، نیز رجوع کنید به اطلس عمومی و مصور افغانستان ، ص ١٢).

پکتیکا دو حوضة آبریز عمده دارد: خارجی در مشرق به سمت رود سند و داخلی در مغرب به طرف رود هِلمَند. رود مهم آن گومِل نام دارد که ریزابة غربی رود سند است و به طول حدود ٣٥٢ کیلومتر از شمال غربی به جنوب شرقی جاری است . کوندار رود با ریزابه هایی در ولایت پکتیکا، قسمتی از مرز جنوبی ولایت را تشکیل می دهد. رودهای زُورمُول ، از ریزابه های دریاچة آب ایستاده * ، و ارگون نیز در آن جریان دارند (الفونستون ، ص ١٢٤،١٣٠،١٣٢؛ نیز رجوع کنید به > اطلس بریتانیکا < ، ص ١١٠).

ولایت پکتیکا از لحاظ اقلیمی و بارش سه ناحیة اصلی دارد: مشرق (میانگین بارش سالانه بیش از ٤٠٠ میلیمتر)، مرکز (میانگین بارش سالانه بین ٣٠٠ تا ٤٠٠ میلیمتر) و مغرب (میانگین بارش سالانه بین ٢٥٠ تا ٣٠٠ میلیمتر؛ اطلس عمومی و مصور افغانستان ، ص ٢٠). دریاچة آب ایستاده در مغرب پکتیکا قرار دارد.

ولایت پکتیکا پوشش گیاهی متنوعی دارد، از جمله بوته زارهای دامنه ای ، جنگلها و درختان سوزنی برگ ، استپ و مراتع . پرندگانی نیز به آنجا مهاجرت می کنند (الفونستون ، ص ١١٢؛ افغانستان : مجموعة مقالات ، ص ٣٦ـ٣٧؛ نیز رجوع کنید به اطلس عمومی و مصور افغانستان ، ص ١٧، ٤٦ـ٤٧).

شغل عمدة مردم پکتیکا دامداری است و جز پیرامون حوضة حاصلخیز گومل ــ با محصولاتی مانند گندم و جو ــ زراعت چندانی در آنجا صورت نمی گیرد ( رجوع کنید به اطلس عمومی و مصور افغانستان ، ص ٤٤ـ٤٧).

راه اصلی شَرن ـ مَلِک دین (در مشرق آب ایستاده ) با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی ، از مغرب ولایت می گذرد. آثار باستانی مهمی در اطراف دریاچة آب ایستاده کشف شده است ( افغانستان : مجموعة مقالات ، ص ١٩٦).

در تقسیمات اداری ١٣١٦ ش /١٩٣٧، قسمتی از شمال و شمال شرقی پکتیکای کنونی (پیرامون ارگون )، در حکومت اعلای جنوبی و بقیة آن در ولایت کابل قرارداشت و قبل از تقسیمات اداری جدید، شمال و مشرق آن جزو ولایت پکتیا و بقیه جزو حکومت اعلای غزنی شمرده می شد ( اطلس عمومی و مصور افغانستان ، ص ٥٩ـ٦٠). در تقسیم بندی جدید داخلی افغانستان در ١٣٤٣ ش /١٩٦٤، ولایت کَتَواز و ارگون (مشتمل بر ولایت پکتیکا) بین ولایات غزنی و پکتیا ذکر شد. در ١٣٤٩ ش /١٩٧٠ و نیز بر طبق تقسیمات ١٣٧٠ ش /١٩٩١، ولایت پکتیکا از به هم پیوستن نیمة شرقی ولایت غزنی و نیمة جنوبی ولایت پکتیا تشکیل شد (دوپره ، ص ١٥٥؛ بریتانیکا ، ذیل "Paktika" ؛ دولت آبادی ، ١٣٧٦ ش ؛ ص ٣٨، نیز رجوع کنید به علی آبادی ، ص ١٩٢). در ١٣٦٣ ش /١٩٨٤ پکتیکا مشتمل بر پانزده واحد اداری بود و بعدها دو واحد دیگر به آن افزوده شد (دولت آبادی ، ١٣٧٦ ش ، ص ٤٣ـ٥٢).

بیشتر مردم پکتیکا پشتون * و سنّی مذهب اند. گروهی شیعه نیز در آن به سر می برند. اهالی به زبان پشتو * تکلم می کنند ( اطلس عمومی و مصور افغانستان ، ص ٣٩؛ دولت آبادی ، ١٣٧٦ ش ، ص ٥٢). چندین طایفه در این ولایت زندگی می کنند، از جمله سلیمان خیل ، خَروتی (پیرامون سیرافزا و جنوب ارگون )، فارسیوان فِرمولی (پیرامون ارگون )، دولت خیل و گنداپور (پیرامون گومل ). برخی از آنها از قبیلة غَلْزایی اند (الفونستون ، ص ١٢٤، ١٣٢،٢٩٢؛ نیز رجوع کنید به اطلس عمومی و مصور افغانستان ، ص ٣٩).

شهر شرن در شمال غربی ولایت واقع است و از طریق گردیز در شمال شرق و غزنی در شمال غرب با کابل ، ارتباط دارد. ارگون و بَرمَل (جمعیت هریک در ١٣٦٩ ش /١٩٩٠، بیش از ٠٠٠ ، ٣٠ تن )، سر روضه ، گرمل ، کتواز و سُروبی از شهرهای مهم این ولایت اند (دولت آبادی ، ١٣٧٦ش ، ص ٥٥؛ علی آبادی ، ص ١٩٤).

جمعیت پکتیکا در ١٣٦٩ ش /١٩٩٠، ٦٧٩ ، ١٨٧ تن بود. مهاجران پاکستانی نیز عمدتاً در شهرهای ارگون (در آمار ١٣٦٩ ش /١٩٩٠، جمعیت مهاجر حدود ٠٠٠ ، ٥٠ تن )، مِرهوزا و شرن پراکنده اند (دولت آبادی ، ١٣٧١ ش ، ص ١٥٠؛ همو، ١٣٧٦ ش ، ص ٥٥).

از پیشینة ولایت پکتیکا اطلاع چندانی در دست نیست ، ظاهراً نام آن در قدیم به جایی گفته می شد که ساکنانش پشتو زبان بودند. برخی نیز پکتیکا و پکتیا را سرزمین مسکونی قوم پکتی (یا پکتیس /پکتویس )، ساکنان اولیة منطقه ، دانسته اند. بطلمیوس (قرن دوم میلادی ) این سرزمین را پکتین نامیده است ( آریانا ، ذیل «پکتها»). ظاهراً غیر از پکتیها، اقوام دیگری مانند گنداری ، آپاریتی ، ستاگیدی و دادیکی (تاجیکی ) در این سرزمین زندگی می کردند. از نظر جغرافیایی ، پکتیکا/ پشتیخاه دقیقاً پشتونخواه (احتمالاً منطبق بر پکتیکا و پکتیای کنونی ) را در برمی گرفت ( آریانا ، همانجا). به نوشته ای ، در قرن چهارم / دهم وادیهای ولایت پکتیکا در حاکمیت گردیز بوده است (حبیبی ، ص ٧٠٤). مینورسکی از جاده های قدیمی منطقه از جمله ارغون (مرکز ناحیة پرمول ) مطالبی ذکر کرده است ( حدودالعالم ، تعلیقات ، ص ٩٢). در تقسیمات اداری ، پکتیکا را نایب الحکومة آزاد اداره می کرد. در تشکیلات کشوری اخیر افغانستان ، آن را جزو ولایت پکتیا ذکر کرده اند ( آریانا ، ذیل «پکتیکا»).

از ١٣٥٨ تا ١٣٦٤ ش / ١٩٧٩ تا ١٩٨٥ ولایت پکتیکا با نیروهای شوروی (سابق ) درگیر، و پس از آن با منازعات داخلی روبرو بوده است ( رجوع کنید به جنگ افغانستان ، ص ٨١ ـ٨٦).

منابع :
(١) آریانا دائرة المعارف ، کابل ١٣٢٨ـ ١٣٤٨ ش ؛
(٢) اطلس عمومی و مصور افغانستان ، تهران : مؤسسة جغرافیائی و کارتوگرافی سحاب ، ١٣٦٦ش ؛
(٣) افغانستان : مجموعة مقالات ، نگارش گروهی از پژوهشگران ، ترجمة سعید ارباب شیرانی و هوشنگ اعلم ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٤) مونت استوارت الفونستون ، افغانان : جای ، فرهنگ ، نژاد ( گزارش سلطنت کابل )، ترجمة محمد آصف فکرت ، مشهد ١٣٧٦ش ؛
(٥) جنگ افغانستان : دخالت شوروی و نهضت مقاومت ، زیرنظر آندره بریگو و اولیویه روآ، ترجمة ابوالحسن سروقد مقدم ، مشهد ١٣٦٦ ش ؛
(٦) عبدالحی حبیبی ، تاریخ افغانستان بعد از اسلام ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٧) حدودالعالم من المشرق الی المغرب ، با مقدمة بارتولد و حواشی و تعلیقات مینورسکی ، ترجمة میرحسین شاه ، کابل ١٣٤٢ ش ؛
(٨) بصیراحمد دولت آبادی ، شناسنامة افغانستان ، قم ١٣٧١ ش ؛
(٩) همو، «ناگفته هایی دربارة تقسیمات اداری و کشوری در افغانستان »، سراج ، سال ٤، ش ١٣ و ١٤ (پاییز و زمستان ١٣٧٦)؛
(١٠) علیرضا علی آبادی ، افغانستان ، تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، ١٣٧٢ ش ؛
(١١) نقشة راهنمای افغانستان ، تهران : گیتاشناسی ، ( بی تا. ) .

(١٢) Britannica atlas , Chicago: Encyclopaedia Britannica, ١٩٧٢;
(١٣) Louis Dupree, Afghanistan , Princeton, N. J. ١٩٧٣;
(١٤) The New Encyclopaedia Britannica, Chicago ١٩٨٥, Micropaedia.

/ وحید ریاحی /