خسروشاهى، عبدالحميد بن عيسى ، خسروشاهى، عبدالحميد بن عيسى، ملقب به شمس‌الدين، حكيم و فقيه شافعى قرن ششم و هفتم. وى در ٥٨٠ در خسروشاه (خسروشهر كنونى) در حوالى تبريز به دنيا آمد (اسنوى، ج ١، ص ٢٤٢ـ٢٤٣). خسروشاهى از شاگردان فريدالدين داماد نيشابورى و همچنين يكى از بهترين شاگردان فخررازى (متوفى ٦٦٠) بود و كلام و اصول فقه را نزد وى كه خود از پيروان سنّت امام‌الحرمين جوينى بودــ فراگرفت (لبلى، ص ١٢٣؛ ابن ابى‌اصيبعه، ج ٢، ص ١٧٣؛ ابن‌فُوَطى، ج ٤، قسم٣، ص ٤٥٩). وى استاد خود، فخررازى، را بسيار ارج مى‌نهاد و به برترى او در علوم عقلى و فضيلت غزالى در علوم نقلى تصريح داشت (لبلى، همانجا). خسروشاهى حديث را نزد مؤيدبن على طوسى (متوفى ٦١٧) آموخت و از او حديث نقل كرد (صفدى، ج ١٨، ص ٧٣). او پس از مرگ فخررازى به شام رفت و نزد ملك ناصر صلاح‌الدين (متوفى ٦٥٦)، حاكم كَرَك، مقيم شد. خسروشاهى نزد ملك ناصر بسيار گرامى بود، چنان‌كه ملك ناصر با احترام به مجلس او وارد مى‌شد و از او كلام و حكمت مى‌آموخت (ابن‌عبرى، ص٤٤٥؛ سبكى، ج٨، ص١٦١). خسروشاهى در اواخر عمر، دمشق را براى اقامت برگزيد و در ٦٥٢ در آنجا درگذشت و به خاك سپرده شد (ابن ابى‌اُصيبعه، همانجا؛ ابن‌تغرى بردى، ج ٧، ص ٣٢؛ قس سبط ابن‌جوزى، ج ٨، قسم ٢، ص ٥٤٣ كه سال فوت او را ٦٥٣ نوشته است). او معاصر خواجه نصيرالدين طوسى (متوفى ٦٧٢) بود و ظاهرآ با يكديگر مكاتبه داشتند. رساله‌اى از خواجه‌نصيرالدين طوسى باعنوان الاسئلة‌النصيرية وجود دارد كه خواجه در آن، چند سؤال فلسفى در باب علت و معلول، حركت و رابطه نفس و بدن از خسروشاهى پرسيده كه ظاهرآ پاسخى نگرفته و بعدها صدرالمتألهين در رساله‌اى به آنها پاسخ داده است. رساله خواجه و پاسخ ملاصدرا هر دو، در حاشيه كتاب مبدأ و معاد در سال ١٣١٤ به طبع رسيده است (صدرالدين شيرازى، ص ١٦٣؛ مدرس رضوى، ص ٥٠٩ـ٥١٠).

زين‌الدين‌بن مُرَحّل/ مُرَجّل (متوفى ٦٧١)، خطيب دمشق، از شاگردان وى بوده و نزد او كلام و اصول آموخته است. احمدبن يوسف لَبلى (متوفى ٦٩١)، از ديگر شاگردان او، شمارى از كتب فخررازى را نزد وى خوانده است. يعقوب‌بن اسحاق كَرَكى مشهور به ابن‌القفّ (متوفى ٦٨٥) و ابواحمد دِمْياطى (متوفى ٧٠٥) نيز از شاگردان وى بوده‌اند (لبلى، ص ١٢٤، ١٢٤ـ١٢٧؛ اسنوى، ج ١، ص ٢٤٢؛ ابن‌قاضى شهبه، ج ٢، ص ١٠٨، ١٩٠).

به دليل احاطه خسروشاهى بر بسيارى از معارف و علوم، به او عنوان فيلسوف، متكلم، محدّث، فقيه و طبيب داده‌اند (رجوع کنید به د. ايرانيكا ذيل Abd al-Hamid b'Isa"،"). ذهبى (ج ٥، ص ٢١٢) وى را متبحر در فلسفه و ابن‌كثير (ج ١٣، ص ١٨٥) وى را از مشاهير متكلمان خوانده است. نام او در طبقات فقهاى شافعى درج شده (رجوع کنید به سبكى، ج ٨، ص ١٦١ـ١٦٢)، اما درباره طبيب بودن او گزارش چندانى به دست نيامده است جز اينكه نوشته‌اى درباره اصول طبى به او نسبت داده‌اند (رجوع کنید به ابن‌ابى‌اصيبعه، همانجا). ظاهرآ خسروشاهى در منطق نيز صاحب رأى بود، چنان‌كه ابن‌تيميّه (ص ٣٢٧) به اشكالات او درباره برخى انواع كلى اشاره كرده است.

مختصرالمهذّبِ ابواسحاق شيرازى (متوفى ٤٧٦) در فروع فقه شافعى، تتمة‌الآيات البيناتِ فخررازى و تلخيص شفاء ابن‌سينا (صفدى، ج ١٨، ص ٧٤؛ سبكى، ج ٨، ص ١٦١) از آثار وى است. گفته مى‌شود در اثر اخير، خسروشاهى اشكالات عمده‌اى بر ابن‌سينا كرده است (ابن‌قاضى شهبه، ج ٢، ص ١٠٨). از تلخيص شفاء با عنوان مختصر المقالات نيز ياد شده (سبكى، همانجا)، اما با توجه به اينكه ابن‌سينا كتابى به نام مقالات نداشته، احتمالا تلخيصِ بخش مقولات منطق شفاء موردنظر بوده است (رجوع کنید به د. ا. د. ترك، ذيل "Husrevsahi"؛ نيز رجوع کنید به لبلى، ص ١٢٢، پانويس). دانش‌پژوه (ج ١، ص ٣٠٩ـ٣١٠)، نسخه‌اى از اين اثر معرفى كرده (نيز رجوع کنید به ابن‌مقفع، مقدمه دانش‌پژوه، ص پنجاه و دو) كه در كتابخانه مجلس موجود است. اما اين نسخه با عنوان دقيق عون‌اخوان‌الصفا على فهم كتاب الشفا، متعلق به بهاءالدين محمد اصفهانى، معروف به فاضل هندى (متوفى ١١٧٣)، است و انتساب آن به خسروشاهى نادرست است (عبدالحسين حائرى، مصاحبه مورخ ٢٢ دى ١٣٨٣). يحيى مهدوى نيز در فهرست نسخه‌هاى مصنّفات ابن‌سينا (ص١٧٣)، از قول ابن‌قاضى شهبه، به‌تلخيص شفاء خسروشاهى اشاره كرده اما نسخه‌اى از آن را معرفى نكرده است.

منابع :
(١)ابن ابى‌اصيبعه، عيون الأنباء فى طبقات الأطباء، چاپ امرؤالقيس‌بن طحان ]آوگوست مولر[، گونيگسبرگ و قاهره ١٢٩٩/١٨٨٢، چاپ افست انگلستان ١٩٧٢؛
(٢) ابن‌تغرى بردى، النجوم‌الزاهرة فى ملوك مصر والقاهرة، قاهره ?] ١٣٨٣[ـ١٣٩٢/ ?] ١٩٦٣[ـ١٩٧٢؛
(٣) ابن‌تيميه، كتاب‌الرّدّعلى‌المنطقيين، چاپ عبدالصمد شرف‌الدين كتبى، بمبئى ١٣٦٨/١٩٤٩؛
(٤) ابن‌عبرى، تاريخ مختصرالدول، چاپ انطون صالحانى، لبنان ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٥) ابن‌فُوَطى، تلخيص مجمع‌الآداب فى معجم‌الالقاب، ج ٤، قسم ٣، چاپ مصطفى جواد، ]دمشق ١٩٦٥[؛
(٦) ابن‌قاضى شهبه، طبقات‌الشافعية، چاپ حافظ عبدالعليم‌خان، بيروت : عالم‌الكتب، ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٧) ابن‌كثير، البداية و النهاية، بيروت ١٤١١/١٩٩٠؛
(٨) ابن‌مقفع، المنطق، چاپ محمدتقى دانش‌پژوه، تهران ١٣٥٧ش؛
(٩) عبدالرحيم‌بن حسن اسنوى، طبقات‌الشافعية، چاپ كمال يوسف حوت، بيروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(١٠) محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست ميكروفيلمهاى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، ج ١، تهران ١٣٤٨ش؛
(١١) محمدبن احمد ذهبى، العبر فى خبر من غبر، ج ٥، چاپ صلاح‌الدين منجد، كويت ١٣٨٦/١٩٦٦؛
(١٢) سبط‌ابن‌جوزى، مرآة‌الزمان فى تاريخ‌الاعيان، ج ٨، حيدرآباد، دكن ١٩٥١ـ١٩٥٢؛
(١٣) عبدالوهاب‌بن على سبكى، طبقات‌الشافعية الكبرى، چاپ محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمد حلو، ]قاهره[ ١٩٦٤ـ] ١٩٧٦[؛
(١٤) محمدبن ابراهيم صدرالدين شيرازى (ملاصدرا)، مجموعه رسائل فلسفى صدرالمتألهين، چاپ حامد ناجى اصفهانى، تهران ١٣٧٥ش؛
(١٥) صفدى؛
(١٦) احمدبن يوسف لبلى، فهرست‌اللبلى، چاپ ياسين يوسف عياش و عواد عبدربه ابوزينه، بيروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(١٧) محمدتقى مدرس رضوى، احوال و آثار... ابوجعفر محمدبن محمدبن‌الحسن‌الطوسى، تهران ١٣٥٤ش؛
(١٨) يحيى مهدوى، فهرست نسخه‌هاى مصنّفات ابن‌سينا، تهران ١٣٣٣ش؛
(١٩) EIr.s.v. "Abd-al-Hamid b. 'Isa" (by G. C. Anawati).
(٢٠) TDVIA, s.v. "Husrevsahi" (by Ali Durusoy).
/ ابراهيم ابراهيمى/