پرویز ، غلام احمد ، پژوهشگر، نویسنده و مفسر نوگرای پاکستانی . در ١٢٨٢ش /١٩٠٣ در بَتاله * چشم به جهان گشود. قرآن و متون اصلی اسلامی را نزد پدربزرگ خود خواند و تحصیلات خود را در دبیرستان نیز به پایان رساند.

در ١٣٠١ش / ١٩٢٢ به لاهور مسافرت کرد و با علامه محمد اقبال لاهوری (متوفی ١٣١٦ش /١٩٣٧) آشنا شد. اقبال وی را به دانشمند دیگری به نام حافظ اسلم جیراجپوری (متوفی ١٣٣٤ش /١٩٥٥) معرفی کرد. این دو شخصیت تأثیر بسزایی بر پرویز داشتند. او در ١٣٠٦ ش / ١٩٢٧ به دیوان عالی دولت هند پیوست . در ١٣١٣ش /١٩٣٤ از دانشگاه پنجاب لیسانس گرفت . وی در ١٣١٧ ش / ١٩٣٨ مجلة طلوع اسلام را منتشر کرد؛ مشی سیاسی و دینی این مجله نه تنها مخالفت انگلیسیها و هندوها را برانگیخت ، بلکه گروههایی چون جمعیت العلماء و احرار اسلام هم با آن مخالفت کردند (عمردراز، ص ٢٢٢ـ٢٢٤). پرویز در ١٣١٦ـ١٣١٧ ش / ١٩٣٧ـ ١٩٣٨ مشاور محمدعلی جناح (متوفی ١٣٢٧ ش / ١٩٤٨) بود و در نهضت استقلال پاکستان تلاشهای زیادی کرد. برای تقدیر از زحماتش نشان طلایی نهضت پاکستان به وی اهدا شد ( تحریک پاکستان گولدمیدل ، ص ٣٤). با تأسیس پاکستان در ١٣٢٦ ش / ١٩٤٧ وی کار خود را با سمت دبیر دوم در دیوان عالی آن کشور ادامه داد، ولی در ١٣٣٤ ش / ١٩٥٥ استعفا کرد و تمام وقت خود را برای پژوهش در قرآن گذاشت . در ١٣٣٥ش /١٩٥٦ عضو کمیسیون حقوقی شد که آیین نامة ١٩٥٦ پاکستان را تشکیل داد. او همچنین کانون آموزش قرآن و مرکز پژوهشهای قرآنی را تأسیس کرد و تا اواخر عمر (مهر ١٣٦٣/ اکتبر ١٩٨٤) در آنجا دروس هفتگی تفسیر قرآن می گفت . وی در اسفند ١٣٦٤/ فوریة ١٩٨٦ چشم از جهان فرو بست (عمردراز، همانجا).

پیشینة مذهبی خانوادة پرویز به او کمک کرد تا با تصوف نظری و عملی از نزدیک آشنا شود. پدربزرگ او، مولوی رحیم بخش ، روحانی و صوفی برجسته ای بود که به وحدت وجود اعتقاد داشت و عرفای هندو، به دلیل اشتراک در این عقیده ، به خانة ایشان رفت و آمد می کردند و به گفتگو می پرداختند. پرویز از هر دو گروه ، مسلمان و هندو، کرامات و امور خارق العاده مشاهده می کرد و این سؤال به طور جدی برای او پیش آمده بود که اگر ثمرة توحید و شرک یکی است ، پس چگونه اسلام تنها دین حقیقی خداوند است . او در آغاز جوانی از راه تصوف اسلامی ، کراماتی به دست آورد و بعداً زیرنظر غیرمسلمانان هم تمریناتی انجام داد و موفق به کسب کراماتی دیگر شد. سپس به جای اینکه به کثرت گرایی دینی روی آورد،معتقد شد که این کرامات ربطی به دین ندارد و تنها نتیجة یک نوع ارتکاز است . مطالعات او در روان شناسی و بویژه در هیپنوتیسم در رسیدن به این عقیده به او کمک کرد. او کشف و شهود و حجیت آن را هم مورد نقد قرار داد (پرویز، ١٩٩٦، ص ع ـ ء).

پرویز دین اسلام را یک نظام اجتماعی می دید که نیروهای فطرت را مسخر می کند و برای رشد بشر به کار می اندازد (همان ، ص ن ). به نظر وی ، فقهای سنّتی ، اسلام اصیل و بی پیرایه را تضعیف کرده و آن را در وضعیتی بی ثبات یا مخاطره آمیز قرار داده اند ( > دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد < ، ذیل "Urdu literature" ). او شکل رایج اسلام را مذهب می خواند و آن را تحریف دین و نتیجة یک توطئة عجمی می دانست (پرویز، ١٩٩٨، ص ٥٣٠).

پرویز در برخی آرای تفسیری از سرسیداحمدخان (متوفی ١١٧٧/١٧٩٨؛ احمد، ص ٣٣١) و در نگرش به تاریخ و حدیث از حافظ اسلم جیراجپوری متأثر بود (گیلانی ، ص ١٠٩). به عقیدة او، تنها قرآن کریم پیام الهی برای هدایت بشر است که در هر زمان و مکان حکم آن نافذ است و خداوند آن را برای همیشه حفظ کرده است . جایی که قرآن به احکام کلی پرداخته و جزئیات را ذکر نمی کند از سر بی توجهی نیست ، بلکه امت باید همراه با حکومت اسلامی این جزئیات را مشخص کند و مشخص کردن آنها با حدیث درست نیست ، زیرا احادیث پیامبر همتای قرآن نیست و حجیت فرازمانی ندارد. اگر حدیث پیامبر در هر زمان مانند قرآن حجیت داشت ، می بایست خداوند آن را هم حفظ می کرد و پیامبر هم مجموعة مستند آن را به امت می سپرد (پرویز، ١٩٩٢، ص ٢١٦ـ٢٢١).

اظهار عقاید پرویز واکنش گسترده ای داشت به طوری که دهها کتاب بر ضد او نگاشته شد. او را منکر حدیث خواندند (برای نقد افکار پرویز رجوع کنید به گیلانی ) و یک هزار تن از علما حکم ارتداد او را امضا کردند (احمد، همانجا). از سوی دیگر عقاید او توجه مثبت عده ای را هم جلب کرد. پیروان افکار او مجلة طلوع اسلام را ماهیانه چاپ می کنند و در بیش از ده شهر پاکستان و چندین کشور خارجی هر ماه جلساتی برای بحث در آموزه های قرآنی وی برگزار می کنند.

پرویز هم سخنوری ورزیده بود، هم نویسنده ای پر کار. او بیش از چهل کتاب به اردو و انگلیسی نگاشته است . معروفترین کتاب او لغات القرآن است که در آن ابتدا با توجه به کتابهای لغت ، لفظ را معنی می کند، سپس نوع استفادة آن را در قرآن طبق فرض و اجتهاد خود توضیح می دهد (برای نقد این روش رجوع کنید به فکر و نظر ، ص ٣٣٦). او خود این کتاب را دایرة المعارف قرآن خوانده است و معتقد است که قرآن را نمی توان ترجمة لفظی کرد و بر همین اساس در کتاب دیگر خود، مفهوم القرآن ، ترجمة تفسیری انجام می دهد. مطالب الفرقان آخرین کتابی است که پرویز در آن به تفسیر قرآن پرداخته است . در کتاب تبویب القرآن هم آیات قرآن را زیر حدوداً ٤٠٠ ، ٢ موضوع فصل بندی کرده است .

دیگر آثار پرویز عبارت اند از: انسان نی کیا سوچا (انسان چه اندیشید؟)، دربارة سیر اندیشة بشر از افلاطون تا عصر حاضر و نیاز بشر به وحی ؛ اسلام کیاهی (اسلام چیست ؟)؛ نظام ربوبیّت ، در نقد نظامهای اقتصادی شرق و غرب و ارائة نظام اقتصادی قرآن ؛ تصوف کی حقیقت (حقیقت تصوف )، در نقد صوفیگری و حجیت کشف و شهود؛ مقام حدیث ، در نفی اتهام انکار حدیث از خود و شرح موضع واقعی خویش ؛ من و یزدان ؛ ابلیس و آدم ؛ جوی نور ؛ برق طور ؛ شعلة مستور ؛ معراج انسانیت ؛ مذاهب عالم کی آسمانی کتابین (کتب آسمانی مذاهب عالم )؛ کتاب التقدیر ؛ جهان فردا ؛ شاهکار رسالت ؛ قرآنی قوانین (قوانین قرآنی )؛ ختم نبوت اور تحریک احمدیت (ختم نبوت و نهضت احمدیت )؛ اسباب زوال امت ؛ جهاد ؛ اسلامی معاشرت (معاشرت اسلامی )؛ قضاوت های قرآنی . پرویز کتابهایی هم به انگلیسی نگاشته است ، از جمله > اسلام : تحدی به مذهب < و > تفسیر قرآن کریم < .

منابع :
(١) عزیز احمد، بر صغیر مین اسلامی جدیدیت ، ترجمة جمیل جالبی ، لاهور ١٩٩٧؛
(٢) غلام احمد پرویز، تصوف کی حقیقت ، لاهور ١٩٩٦؛
(٣) همو، شاهکار رسالت ، لاهور ١٩٩٨؛
(٤) همو، مقام حدیث ، لاهور ١٩٩٢؛
(٥) تحریک پاکستان گولدمیدل ، پاکستان ( بی تا. ) ؛
(٦) محمد عمر دراز، دولت پرویز ، لاهور ١٩٩٢؛
(٧) فکر و نظر (اردو)، ج ٣٦، ش ٣ـ٤ (ژوئن ١٩٩٩)؛
(٨) عبدالرحمان گیلانی ، آئینة پرویزیت ، لاهور: مکتبة السلام ، ( بی تا. ) ؛

(٩) The Oxford encyclopedia of modern Islamic world , ed. John L. Esposito, New York ١٩٩٥, s.v. "Urdu literature" (by Ali S. Asani).

/ محمد اواب السبطین /