بانه ، شهرستان و شهری در استان کردستان .

١) شهرستان بانه . در مغرب استان کردستان قرار دارد. از شمال و قسمتی از مغرب به آذربایجان غربی (شهرستانهای مهاباد و سردشت )، قسمتی از مغرب و جنوب به خاک عراق (پیشرفتگی شیلر) و از مشرق به شهرستان سقز محدود است . ناحیه ای کوهستانی است با جنگلهای تُنُکْ، که در قسمت علیای رشته کوه زاگرس قرار دارد. ارتفاعات مهمّ آن عبارت اند از: کوه کاکُرْ با مراتع فراوان (مرتفعترین قله ٠٥٢ ، ٢ متر)؛ کوه سوورکیو (بلندترین قله ٢٢٩ ، ٢ متر) و قلة کوتهِ رَشْ در دهستان نَنُور (به ارتفاع ٨٤٢ ، ٢ متر). در کوههای جنگلی آن درختان مازو، بلوط ، زالزالک ، گلابی وحشی ، بادام کوهی و گردو یافت می شود.

رودهای این شهرستان از ریزابه های زاب کوچک (زاب صغیر)اند و مهمترین آنها عبارت اند از: رود چومان که از به هم پیوستن دو رود (دو سرشاخة بزرگ ) نیروان و تاژه بان (تاژبان ) تشکیل می شود؛ رود شُوی که از دهستان شوی و از ده کیلومتری مغرب شهر بانه می گذرد و آثار بند قدیمی بر روی آن دیده می شود؛ رود بانه که از کوه خان در حد فاصل سقز و بانه ، در حدود پانزده کیلومتری شمال شهر بانه ، سرچشمه می گیرد و با جهت شمالی ـ جنوبی از شهر بانه می گذرد و سرانجام به چومان می ریزد؛ رود نمشیر که در دهستان نمشیر جریان دارد، قسمتی از رود زاب کوچک است که پس از گذشتن از بانه وارد عراق می شود و در بخشی از مسیر خود، حد طبیعی بانه و سردشت را تشکیل می دهد. شهرستان بانه چشمه سارهای فراوان دارد که مهمترین آنها کانی ناو، آب احمدآباد، آب شاجو وکانی گُویْز است . این شهرستان دو رشته قنات ، ١١٣ چشمه و ١٢٦ چاه نیمه عمیق دارد. طرح احداث سد مخزنی بانه در پنج کیلومتری شمال شرقی شهر بانه بر روی رود بانه ، به منظور پی بردن به چگونگی و امکان آبگیری و انتقال آب به شهر در حال بررسی است . محصولات عمدة شهرستان بانه گندم ، جو و نخود است و توتونکاری محدودی نیز در آن انجام می گیرد. از درختان میوه ، سیب و گلابی در آنجا کاشته می شود. در دوره ناصرالدین شاه ، شکار کبک در مناطق روستایی بانه با مراسم خاصی صورت می گرفت (وقایع نگار کردستانی ، ص ٤٧ـ ٤٨). معادن مرمریت در حدود هفت ـ هشت کیلومتری جنوب شرقی شهر بانه در جادة بانه ـ مریوان ، در شش کیلومتری و همچنین حدود هفت و نیم ـ هشت کیلومتری شمال شرقی شهر بانه ، در جادة بانه ـ سقز استخراج می شود. جادة خاکی شهر بانه

به شهر سقز در دهستان سبدلو از گردنة خان (در ارتفاع ٩١٦ ، ٢ متری ) می گذرد.

از آثار باستانی آن می توان از سنگ قبرهای نقاشی شده در گورستان نمشیر، و خمره هایی حاوی استخوان انسان و مُهره هایی نام برد که در دهستان پشت آربابا یافت شده است . در ده نمشیر (در دهستان نمشیر)، در دهکدة «کیوه رو» (در دهستان آلوت ) و در شمال آبادی شوی (در دهستان شوی ) آثاری از قلعه های قدیمی دیده می شود (توکلی ، ص ٥٤ـ٥٥).

اهالی آن مسلمان و شافعی مذهب اند و به کردی با گویش سورانی گفتگو می کنند. عده ای از آنان پیرو طریقه های نقشبندی ( رجوع کنید به نقشبندیه * ) و قادری ( رجوع کنید به قادریه * )اند. بانه ایها در خشکسالیها مراسمی در طلب باران اجرا می کنند (همان ، ص ٦٨ـ٦٩).

در ١٣١٦ ش ، طبق قانون تقسیمات کشوری ، بخش بانه در شهرستان مهاباد تشکیل یافت . در ١٣٢٥ ش ، با تشکیل شهرستان سقز، بخش بانه به این شهرستان ضمیمه شد.

در ١٣٤٠ ش ، جزو شهرستانهای استان کردستان بود. در ١٣٥٩ ش ، بخش و دهکدة پهلوی دژِ بانه نام سابق خود ننور را بازیافت .

در آمارگیری ١٢٩٦، جمعیت بلوک بانه به بیش از ٠٠٠ ، ٣٢ تن می رسید (وقایع نگار کردستانی ، ص ٤٥) و مالیات آن در دورة ناصرالدین شاه ٦٠٠ ، ٥ تومان بود (همان ، ص ٤٨). طبق آمارگیری ١٣٧٠ ش ، جمعیت این شهرستان حدود ٦٣٦ ، ٩٠ تن بود که از آن میان ١ر٤٥ درصد شهرنشین و ٩/٥٤ درصد روستانشین بودند.

٢) شهر بانه ، (طبق آمارگیری جاری ١٣٧٠ ش ، جمعیت آن ٨٣٧ ، ٤٠ تن ). در مرکز شهرستان ، در ارتفاع ٥٢٥ ، ١ متری از سطح دریا، در دامنة شمالی کوه آربه با (آربابا)، حدود شصت کیلومتری جنوب غربی شهر سقز و ٢١ کیلومتری مرز عراق قرار دارد. گرمترین دمای آن گاهی به ٥ر٣٤ درجه و سردترین آن به ٢٠ درجه زیر صفر می رسد. میزان بارش سالانة آن ٩٢١ میلیمتر است . باد سیاه (در زمستان و تابستان )، و باد شمال (که در تابستان موجب خنکی هوای آن می شود) در آنجا می وزد و بادهای دیگری به نامهای زلان و گردباد نیز دارد.

شهر بانه دارای آب لوله کشی است که از چشمه های پیرمراد و احمدآباد، در نزدیکی شهر، تأمین می شود. همچنین سه باغ عمومی و چند مجموعة ورزشی دارد.

بانه به سبب واقع بودن بر سر راه آسیای صغیر و آذربایجان به بین النهرین ، دارای اهمیّت سوق الجیشی است ؛ شهر بانه با جاده های فرعی به مراکز بخش اتصال دارد. در قدیم ، قلعة نظامی بَروژه ، ( بر فراز تپه ای ) در کنار شهر قرار داشت که در جنگ جهانی اوّل قشون عثمانی آن را اشغال کرده بود (توکلی ، ص ٥٤). در دورة مظفرالدین شاه ، به نوشتة سنندجی ، بانه سه کاروانسرای تاجرنشین داشت که غالباً تجار همدانی ، تبریزی ، زنجانی و سنندجی برای خرید مازوج و توتون و غیره در آن کاروانسراها سکونت داشتند (ص ٣٩). بانه یک مسجد جامع و چندین مسجد دارد و زیارتگاه سلیمان بیگ ، در سه کیلومتری مغرب آن واقع است (وقایع نگار کردستانی ، ص ٤٥ـ٤٦؛ نجفی ، ص ٥٨٠). در فاصلة سالهای ١٣٥٥ـ١٣٦٥ ش ، متوسط میزان رشد سالانة جمعیت در محدودة جغرافیایی سرشماری ١٣٦٥ ش ، در شهر بانه ٨٥٤ر٠ بوده است .

پیشینه . تاریخ گذشتة بانه پیش از اسلام روشن نیست . در شباط ٦٢٨ م ، در حملة هرقل (هراکلیوس ) به ایران ، ظاهراً سپاهیان وی به منطقه بانه رسیدند. به نوشتة تاریخ سلیمانیه ، او پیش از حمله به اکباتان ( همدان ) ، به مدت هفت روز در بانه اقامت گزید (به نقل توکلی ، ص ٩٧). از دورة ایلخانیان در بانه سکه هایی از ابوسعید بهادرخان (ضرب در ٧٣٣)، سلیمان خان مغول (ضرب در ٧٤٠)، تکودارخان (ضرب در ٦٨٠)، غازان خان (ضرب در٦٩٧) و ارغون خان (ضرب در ٦٩٠) در دست است (ترابی طباطبائی ، ص ٦، ٧، ١٣، ٣٦، ٤٤). در ١٠٠٥، به نوشتة شرفنامه ، بانه نام ولایتی بود که امرای عشایر آنجا بدان منسوب بودند. این ولایت مشتمل بر دو قلعه و ناحیه بود که یکی را قلعة بیروز و ناحیة بانه و دیگری را قلعة شیوه می خواندند و لقب امرای ایشان اختیارالدّین بود، زیرا به اختیار خود از کفر به اسلام روی آورده بودند (بدلیسی ، ص ٤١٣). ظاهراً اختیارالدّینها از نژاد عرب و از نسل صحابه بوده اند (مصباح ، ص ١٣٨) و تا ١٢٩٨ در بانه حکومت کرده اند (توکلی ، ص ١٦٠). از امرای مشهور بانه ، میرزا بیگ بن میرمحمد و پسر او، بوداق بیگ بود که پس از کشمکش با برادرانش به شاه طهماسب ( اوّل ) پناهنده شد و در قزوین درگذشت . پس از مرگ او، شاه طهماسب امارت بانه را به برادر او سلیمان بیگ سپرد (بدلیسی ، ص ٤١٤ـ٤١٥). در ١٠١٨ یا ١٠١٩، شاه عباس اوّل بانه را، که آن موقع از توابع مراغه بود، به اسکندر سلطان از امرای کُرد تفویض کرد (اسکندر منشی ، ج ٢، ص ٨٠٦، ٨١٤؛ منجم یزدی ، ص ٣٨٩)، ولی پس از مدتی ، کُردان مکُری شورش کردند و در ١٠٢١، شاه عباس اوّل ، قزلباشها را به فرماندهی سارو سلطان بیگدلی برای خواباندن شورش کُردهای بانه و فتح قلعة اسکندر که از شاه عباس روی برگردانده بود، فرستاد. او نزدیک به هفتصد تن از آنان را کشت و قلعه را فتح کرد؛ به قولی دیگر سارو سلطان ، «حسن قلعه سی » از توابع بانه را که کُردها در آن اجتماع کرده بودند، همراه با شش قلعة دیگر متصرف شد و شورشیان کُرد را شکست داد و میراسکندر نیز فرار کرد (اسکندرمنشی ، ج ٢، ص ٨٥٦ـ٨٥٧؛ منجم یزدی ، ص ٤١٣ـ٤١٤). ظاهراً پس از سقوط صفویان در ١١٤٥، نادرشاه به منظور بیرون راندن نیروهای عثمانی از مغرب ایران وارد بانه شد (استرآبادی ، ص ٢٠١، ٢١٩). نادرشاه پس از بیرون کردن عثمانیها، دستور داد در بانه هر روز به وقت غروب آفتاب نقاره بزنند (مشیرالدوله تبریزی ؛ ص ١٣٦ـ١٣٧؛ وقایع نگار کردستانی ، ص ٤٤). در ١٢٣٥، به نوشتة جیمس ریج ، شهر بانه با قلعة کوچکی «به روزه » ( به روژه ) خوانده می شد و جماعت فراوانی از یهود در آن به سر می بردند (ص ١٧٥). در ١٢٤٣، در جنگ بین عثمانیها، محمودپاشا پس از شکست از سلیمان بیگ به ایران آمد و وارد بانه شد و عشایر کُرد را بر او شوراند (توکلی ، ص ١١٦). در ١٢٨٨، مردم بانه ، بر اثر بیماری طاعون ، تلفات سنگینی را متحمل شدند (شلیمر، ص ٤٣٣ـ٤٥٥). در ١٣٢٦، قشون عثمانی وارد بانه و در قلعة حکومتی ساکن شد و آن را قِشْله نامیدند (توکلی ، ص ١٧٣). در جنگ جهانی اوّل (١٣٣٢ـ١٣٣٦)، قشون عثمانی اهالی بانه را برای دفاع از خلافت عثمانی بر ضد روسها برانگیختند، امّا از آنها شکست خوردند و بدنبال آن ، روسها شهر بانه را تسخیر کردند و آن را آتش زدند (همان ، ص ١٧٣ـ١٧٤؛ کسری ، ص ٣٠). در ١٣٣٣، نیروهای عثمانی به فرماندهی ابراهیم بتلیسی وارد شهر بانه شدند و محمدخان حاکم آنجا را اعدام کردند (زَکی ، ج ٢، ص ٤١٤). در ١٣٢٠ ش ، در جنگ جهانی دوّم ، ارتش سرخ وارد بانه شد و پس از مدتی ( احتمالاً به لحاظ توافقی که با انگلیسیها داشتند ) آنجا را تخلیه کرد (توکلی ، ص ١٩٤ـ١٩٥). در ١٣٢٣ ش ، خان شورشی محمد رشید، شهر بانه را آتش زد (همان ، ص ٢١٣ـ٢١٤؛ رزم آرا، ص ٤٥). در ١٣٢٤ ش ، بازسازی شهر آغاز شد (همان ، ص ٢١٤). در طول جنگ تحمیلی (آغاز ١٣٥٩ ش )، این شهر آسیبهای فراوان دید و بارها، هواپیماهای عراقی بمبهای شیمیایی بر این شهر فروریختند (پارسادوست ، ص ٥٠٥، ٥١٢ ـ٥١٣، ٥١٨ ـ٥١٩، ٦١٨ـ٦١٩، ٦٤٠).

منابع :
(١) محمدمهدی بن محمد نصیر استرآبادی ، جهانگشای نادری ، چاپ عبداللّه انوار؛
(٢) تهران ١٣٤١ ش ؛
(٣) اسکندر منشی ، تاریخ عالم آرای عبّاسی ، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٤) بهرام امیراحمدی ، متوسط میزان رشد سالانة جمعیت نقاط شهری کشور بین سالهای ١٣٥٥-١٣٦٥ در محدودة جغرافیایی سال ١٣٦٥ (منتشر نشده )؛
(٥) ایران . وزارت راه و ترابری ، دفترچة مسافات راههای کشور، تهران ( ؟ ١٣٦٦ ش ) ؛
(٦) ایران . وزارت کشور، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبان ماه ١٣١٦ ، تهران ١٣١٦ ش ؛
(٧) ایران . وزارت کشور، حوزه معاونت برنامه ریزی و خدمات مدیریت ، تغییر نام واحدهای تقسیمات کشوری و عوارض طبیعی از ابتدای انقلاب اسلامی تا پایان فروردین ماه ١٣٦٥ ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٨) ایران . وزارت معادن و فلزات . حوزه معاونت تجهیز و بهره برداری از معادن ، فهرست معادن کشور: ١٣٦٣ ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٩) شرف الدین بن شمس الدین بدلیسی ، شرفنامه : تاریخ مفصّل کردستان ، چاپ محمد عبّاسی ، تهران ١٣٤٣ ش ؛
(١٠) منوچهر پارسادوست ، نقش سازمان ملل در جنگ عراق و ایران ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(١١) جمال ترابی طباطبائی ، سکه های اسلامی (دورة ایلخانی و گورگانی ) ، تبریز ١٣٤٧ ش ؛
(١٢) محمد رئوف توکلی ، جغرافیا و تاریخ بانه : کردستان ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٣) کلودیوس جیمس ریج ، رحلة ریج فی العراق عام ١٨٢٠ ، نقلها الی العربیة بهاءالدّین نوری ، بغداد ١٩٥١؛
(١٤) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها) ، ج ٥: استان پنجم (کردستان ) ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(١٥) محمدامین زَکی ، کورد و کوردستان ، بغداد ١٣٥٠/١٩٣١، مهاباد ( بی تا. ) ؛
سازمان برنامه و بودجه استان کردستان ، مطالعات جامع توسعه اجتماعی ـ اقتصادی استان

(١٦) کردستان ، ٣: منابع آب ، (منتشرنشده )؛
(١٧) سازمان جغرافیایی کشور، نقشة عملیات مشترک زمینی بانه ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(١٨) همو، نقشة عملیات مشترک زمینی مهاباد ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(١٩) شکراللّه بن عبداللّه سنندجی ، تحفة ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان ، چاپ حشمت اللّه طبیبی ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٢٠) محمود کسری ، تاریخ نظامی : جنگ بین المللی در مشرق زمین و جنگهای استقلالی ترکیه ، تهران ( ؟ ١٣١٨ ش ) ؛
(٢١) مرکز آمار ایران ، آمارگیری جاری جمعیت ١٣٧٠: نتایج عمومی استان کردستان ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٢٢) جعفربن محمدتقی مشیرالدوله تبریزی ، رسالة تحقیقات سرحدّیه ، چاپ محمد مشیری ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(٢٣) مصباح ، «جغرافیای سنندج و کردستان »، فرهنگ ایران زمین ، ج ٢٨ (زمستان ١٣٦٨)؛
(٢٤) جلال الدین محمد منجم یزدی ، تاریخ عباسی یا روزنامة ملاجلال ، چاپ سیف اللّه وحیدنیا، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٢٥) یداللّه نجفی ، جغرافیای عمومی استان کردستان ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٢٦) علی اکبر وقایع نگار کردستانی ، حدیقه ناصریه در جغرافیا و تاریخ کردستان ، چاپ محمدرئوف توکلی ، تهران ١٣٦٤ ش ؛

(٢٧) Johannes L.Schlimmer, Terminologie medico-pharmaceutique et anthropologique: Francaise-Persane , Teheran ١٩٧٠.

/ خسرو خسروی /