دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٣٩١
چپ و چپگرایی در تركیه ، همزمان با انعكاس اخبار انقلابهای اروپا در اواخر سده سیزدهم/ نیمه دوم سده نوزدهم، بحث در باره جریانهای چپ و سوسیالیسم، بهطور محدود، در مطبوعات عثمانی مطرح میگردید (آقدره و قرهدنیز، ج ١، ص ١٥ـ١٦). حوادث كمون پاریس در ١٢٨٨/١٨٧١، در مطبوعات عثمانی انعكاس وسیعی یافت و حتی برخی به جانبداری از كمون و برخی به مخالفت با آن برخاستند، چنانكه روزنامه نوعثمانی عبرت (رجوع کنید به جراید *، بخش ٣: قلمرو عثمانی) در باره كمون پاریس و طرفداری برخی از نوعثمانیان * چون رشاد و نوریبیگ، كه در سنگرهای كمون شانه به شانه جمهوریخواهان جنگیده بودند، و نیز نامق كمال *، مطالبی درج كرد. در دهههای پیش از اعلان مشروطیت دوم (جمادیالا´خره ١٣٢٦)، مطالب بسیاری در تمجید یا تقبیح سوسیالیسم و بینالملل اول كارگران (١٨٦٤ـ١٨٧٢) در مطبوعات عثمانی بهچاپ رسید كه تأثیر آنها از قشر محدودی از روشنفكران عثمانی، بهویژه اتباع غیرمسلمان آن، فراتر نمیرفت (ماردین، ص ٦٨؛ آقدره و قرهدنیز، ج ١، ص ١٧؛ تونچای، ص ٢٣ـ٢٦). شمسالدین سامی در مقاله «سوسیالیسم ـ اشتراك اموال»، كه در ٩ جمادیالا´خره ١٢٩٥ در روزنامه ترجمان شرق بهچاپ رساند (رجوع کنید به تونچای، ص ٢٥ـ٢٦)، نوشت سوسیالیسم رهاننده انسانها و تأمینكننده رفاه و سعادت و مساوات و عدالت و بهرهمندی شایسته همگان از نعمتهای طبیعی است (آقدره و قرهدنیز، ج ١، ص ١٦).
اگرچه به وجود برخی محافل چپ، بهویژه در بین اتباع غیرمسلمان دولت عثمانی، در اوایل اعلان مشروطیت اشاره شده، اما نخستین تشكیلات سیاسی چپِ شناخته شده در عثمانی، حزب سوسیالیست عثمانی (عثمانلی سوسیالیست فرقهسی) است كه در ١٣٢٨ تشكیل گردید. حسین حلمی (رهبر حزب و صاحب امتیاز مجله اشتراك ) و بهاء توفیق (نظریهپرداز حزب) از بنیانگذاران آن بودند. افزون بر اشتراك ، كه ترجمان اصلی حزب بود و كارگران را به قیام بر ضد حكومت فرامیخواند، روزنامههای سوسیالیست، معاهده و انسانیت هم از ترجمانهای آن به شمار میرفتند. حزب در مجلس مبعوثان نماینده نداشت و از تشكیلات منسجم و شبكهای سراسری در كشور محروم بود، اما دارای شعبهای در پاریس بود كه البته پیوند سازمانی و آرمانی چندانی با آن نداشت. حزب سوسیالیست عثمانی با آنكه به بینالملل دوم سوسیالیستی (١٨٨٩ـ١٩١٦) وابسته بود، از نظر ساختار و ایدئولوژی، یك حزب سوسیالیست تمامعیار به شمار نمیآمد و بنابر نظری، در تاریخ جنبش سوسیالیستی در عثمانی، سهم اندكی داشت و آگاهی رهبران آن، بهویژه حسین حلمی ــ كه بهسبب انتشار مجله اشتراك به حلمی اشتراكچی شهرت داشت ــ از سوسیالیسم، در سطح نازلی بود (رجوع کنید به تونایا، ج ١، ص ٢٤٧ـ ٢٥٥). حلمی بر توافق سوسیالیسم و اسلام تأكید میكرد (رجوع کنید به آقدره و قرهدنیز، ج ١، ص ٢٦). سرانجام، حزب سوسیالیست عثمانی سه سال پس از تشكیل، به دستور حكومت اتحاد و ترقی، منحل و مجله اشتراك توقیف شد و حلمی و چند تن از دیگر سران حزب تبعید گردیدند. برخی فعالان حزب نیز، به اتهام شركت در قتل محمود شوكتپاشای صدراعظم در ١٣٣١، به اعدام محكوم شدند (تونچای، ص ٣٩، ٦٦).
پس از دوره آزادی نسبی فعالیت حزبی در عثمانی (از ١٣٢٦ تا ١٣٣١)، در دوره حاكمیت حزب اتحاد و ترقی (١٣٣١ـ ١٣٣٦)، هیچ حزب دیگری امكان فعالیت علنی پیدا نكرد ( < دایره المعارف جمهوریت >، ج ١، ص ٦٤). پس از برافتادن حكومت اتحاد و ترقی و در اوضاع و احوال آشفته دوره «متاركه»، از اوایل صفر ١٣٣٧ و بهویژه پس از آغاز جنگ رهایی ملی در آناطولی (از ١٣٣٧ تا ١٣٤١)، چند حزب سیاسی با گرایشهای چپ سربرآوردند (رجوع کنید به اونسال، ص ٢٧)، از جمله جمعیت نیمهمخفی ـ نیمهعلنی یشیل اردو (اردوی سبز) كه مدعی تطبیق اسلام و بولشویسم بود (رجوع کنید به تونچای، ص١٣٠ـ ١٤٤). این جمعیت، نجات آسیا از استیلای امپریالیسم اروپا را هدف خود اعلام كرده بود. در آغاز، مصطفی كمالپاشا مناسبات خوبی با یشیل اردو داشت، اما حدود شش ماه پس از تشكیل آن، بعد از آنكه نظامی چپگرایی به نام چركس ادهم به آن پیوست، فراكسیون جمعیت در مجلس حزب كمونیست تركیه، تحت فشار حكومت آنكارا آن را منحل كرد (گوكآی، ص١٣٠ـ١٣١). همزمان با انحلال جمعیت مذكور، حزب كمونیست تركیه (تركیه قومونیست فرقه سی)، كه به حزب كمونیست علنی تركیه معروف شد، تشكیل گردید، اما پس از مدتی منحل شد و گروهی از چپها نیز، به اتهام ارتباط با چركس ادهم در ١٣٣٩ دستگیر شدند (رجوع کنید به همان، ص ١٣٣ـ١٣٤).
در دوره یاد شده، از سه حزب كمونیست دیگر (تا حدودی مرتبط باهم) بهاین ترتیب نام برده شده است: ١) حزب ( سرّی ) كمونیست تركیه ( ( خفی ) تركیه قومونیست پارتیسی)، ٢) حزب كمونیست تركیه، ٣) حزب اشتراكیون خلق تركیه (تركیه خلق اشتراكیون فرقهسی). حزب (سرّی) كمونیست تركیه تحت تأثیر چپهای فرستاده شده از شوروی، در اواخر ١٣٣٨/ اوایل تابستان ١٩٢٠ تشكیل گردید و شاخه آناطولی حزب كمونیست تركیه بهشمار میآمد كه در شوروی به رهبری مصطفی صبحی تشكیل شد (تونچای، ص ١٧٧). حزب كمونیست تركیه از اواخر ١٣٣٦/ اواسط ١٩١٨ به بعد، با فعالیتهای تبلیغاتی بین دهها هزار اسیر جنگی و نیز كارگران و مهاجران ترك پراكنده در مناطق مختلف روسیه بهتدریج شكل گرفت (رجوع کنید به پرسیتس، ص٩٠ـ٩٧) و پس از قرار گرفتن مصطفی صبحی (رجوع کنید به تونچای، ص ١٩٢ به بعد) در رأس آن در باكو (١٣٣٨/١٩٢٠)، بزرگترین حزب چپ تركیه شد، اما هرگز حكومت آنكارا آن را به رسمیت نشناخت (همان، ص ٢٢٥ـ٢٤٢؛ اونسال، ص ٢٨). نظامنامه هر دو حزب بر اساس مرامنامه و نظامنامه حزب كمونیست روسیه تنطیم شده بود. این دو حزب ضمن آنكه میكوشیدند اعتماد مصطفی كمالپاشا را، كه هدف اصلیاش كسب استقلال ملی بود، جلب كنند، پنهانی در پی راه انداختن انقلابی بولشویكی در تركیه بودند (رجوع کنید به تونچای، ص ١٧٧ـ١٨٥؛ پرسیتس، ص ٩١، ٩٤ـ٩٧). مصطفی كمالپاشا هم با آنكه كموبیش از اهداف آنها آگاهی داشت و از گسترش تشكیلات چپِ وابسته به شوروی نگران بود (گوكآی، ص ١٣٢)، در ابتدا به منظور جلب پشتیبانی دولت شوروی حضور این احزاب را در آناطولی تحمل كرد، چنانكه حكومت آنكارا برنامه و نظامنامه حزب اشتراكیون خلق تركیه را ــ كه بخش علنی حزب كمونیست تركیه بهشمار میآمد و دستكم سه تن از نمایندگان مجلس تركیه از بنیانگذارانش بودند ــ بهرسمیت شناخت و حزب مورد بحث در ١٣٣٩/ اواخر پاییز ١٩٢٠ اعلان موجودیت كرد (تونچای، ص ١٨٥) و پس از آن، حزب كمونیست تركیه با همین نام به فعالیت خود به صورت علنی ادامه داد (اونسال، همانجا). این تشكیلات چپ، با در نظر گرفتن واقعیتهای جامعه تركیه، از برخی اصول نظری كمونیسم صرفنظر كرد و همچون یشیل اردو، برخی اصول اسلامی را در برنامه خود گنجاند و بهویژه در سر مقاله شماره نخست نشریه اَمَك (زحمت؛ مورخ ٦ جمادیالاولی ١٣١٣/ ١٦ ژانویه ١٩٢١)، ضمن بررسی اصول كمونیسم، بر تضاد نداشتن آنها با قرآن تأكید ورزید (تونچای، ص ١٨٦ـ١٨٩).
در ١٣٣٩/١٩٢٠، صبحی پس از مكاتباتی با مجلس تركیه و شخص مصطفی كمالپاشا برای انتقال مركز فعالیت حزب كمونیست تركیه به آناطولی، همراه هیئتی پانزده نفری از فعالان حزب، به قارْص رفت. آنان پس از مواجه شدن با توطئههای عناصری از وابستگان حكومت،در راه بازگشت به شوروی در اواخر فروردین ١٣٠٠/ آوریل ١٩٢١ در دریای سیاه كشته شدند (رجوع کنید به تونچای، ص ٢٢٥ـ٢٤٢؛ اونسال، همانجا؛ گوكآی، ص ١٣٤ـ١٣٦). پس از كشته شدن صبحی و همراهانش، حزب اشتراكیون تركیه نیز منحل گردید و بسیاری از رهبران و فعالانش بهحبسهای طولانی محكوم شدند. در تابستان ١٣٠١/١٩٢٢، هر دو حزب اشتراكیون و كمونیست تركیه غیرقانونی اعلام شدند و فعالیت حزب كمونیست از آن پس به استانبولمحدود گردید ( < دایره المعارف جمهوریت >،ج١، ص ٦٥). با اینهمه، در مناسبات حكومتهای آنكارا و شوروی، اخلال چندانی ایجاد نشد (رجوع کنید به تونچای، ص ٢٤٢ـ٢٥٧؛ گوكآی، ص ١٣٦).
در همان دورهای كه احزاب مذكور و چند گروه چپ دیگر در آناطولی درگیر نبرد بودند، چند تشكیلات سیاسی چپ در استانبول، در دوره متاركه و زمانیكه استانبول در اشغال نیروهای متفقین بود، به فعالیت پرداختند، كه اهم آنها عبارت بودند از: ١) حزب سوسیالیست تركیه (تركیه سوسیالیست فرقهسی)، كه پس از بازگشت حسین حلمی اشتراكچی به استانبول، در جمادیالاولی ١٣٣٧/ فوریه ١٩١٩ تشكیل گردید و براساس مادّه نخست اساسنامه آن، حلمی بنیانگذار و رهبر دائم آن، و این حزب درحقیقت جانشین حزب سوسیالیست عثمانی بود. با كناره گرفتن پیاپی گروههای مختلف از حزب سوسیالیست تركیه، در اواسط ١٣٠١ ش/١٩٢٢ فقط نامی از آن مانده بود و با قتل اسرارآمیز حلمی در ١٣٠٢ ش/١٩٢٣،این حزب از بین رفت (رجوع کنید به تونچای، ص٧٠ـ٨٣). ٢) حزب سوسیال دموكرات (سوسیال دموكرات فرقه سی)، كه با هدف بهبود بخشیدن به زندگی كارگران، در اوایل ١٣٣٧/اواخر ١٩١٨ تشكیل شد و در تابستان ١٣٠١ ش/١٩٢٢ به همان سرنوشت حزب سوسیالیست تركیه گرفتار آمد (رجوع کنید به تونایا، ج ٢، ص ٢٣٧ـ٢٤١؛ تونچای، ص ٨٤ ـ٨٩). ٣) حزب سوسیالیست كارگر و دهقان تركیه (تركیه ایشچی و چیغچی سوسیالیست فرقهسی)، كه اساسش در برلین گذاشته شد و پس از انتقال به استانبول، ١٣٣٨/ اواخر تابستان ١٩١٩، اجازه فعالیت رسمی گرفت و مجله قورتولوش (رهایی) را منتشر كرد. این حزب تشكیلات علنی حزب كمونیست تركیه در شوروی بهشمار میآمد. ٤) حزب استانبول (استانبول فرقهسی). فعالیت علنی این حزبِ وابسته به كمینترن ــ كه بعداً مجله آیدینلق (روشنایی) را بهعنوان ترجمان خود منتشر كرد ــ تا اعلان جمهوری (٧ آبان ١٣٠٢/ ٢٩ اكتبر ١٩٢٣) ادامه یافت، اما با افزایش محدودیتها بهتدریج غیرفعال شد و به سبب انتشار اعلامیهای در ١١ اردیبهشت ١٣٠٢/ اول مه ١٩٢٣، رئیس و دبیركل و شماری از اعضای آن بازداشت شدند (رجوع کنید به تونچای، ص ٢٩٣ـ٣٤٢؛ < دایره المعارف جمهوریت >، همانجا). با اینهمه، آیدینلق تا اواخر زمستان ١٣٠٣ ش/١٩٢٥ انتشار یافت و بیشتر چپها در اطراف آن گرد آمدند و بالاخره با درگرفتن قیام شیخسعید *نورسی در بهمن ١٣٠٣/ فوریه ١٩٢٥ و تصویب و اجرای قانون برقراری نظم عمومی در اسفند ١٣٠٣/ مارس ١٩٢٥ و آغاز سركوبی همهجانبه مخالفان، آیدینلق و روزنامه هفتگی اوراق چكیج (داس چكش؛ رجوع کنید به جراید *، بخش ٤: تركیه) توقیف شدند و ٣٨ نفر از فعالان چپ در بهار ١٣٠٤ ش/ ١٩٢٥ محاكمه و به حبسهای بلندمدت محكوم گردیدند، در حالیكه، دبیركل حزب كمونیست تركیه پیش از آغاز بازداشتها از كشور گریخته بود (رجوع کنید به تونچای، ص ٣٥٩ـ٣٧٢؛ آقدره و قرهدنیز، ج ١، ص ١٥٨ـ١٥٩). پس از آن، اگرچه در دوره تكحزبی(١٣٠٤ـ١٣٢٤ ش)تقریباً هیچحزبی اجازه فعالیت نیافت(رجوع کنید به <دایره المعارف جمهوریت>، ج ١، ص ١٤٦ـ ١٤٨، ١٦٣ـ١٦٤) برخی احزاب چپ، بهویژه حزب كمونیست تركیه، به فعالیت ادامه دادند (رجوع کنید به همان، ج ٢، ص ٩٩)؛ هرچند فعالان گروههای چپ بارها محاكمه و زندانی شدند (رجوع کنید به همان، ج ١، ص ١٠٦، ١٣٣، ١٧٦، ١٩٥، ٣٠٢ـ ٣٠٣).
در دوره چندحزبی، كه از ١٣٢٤ ش/١٩٤٥ آغاز شد، با الغای قانون ممنوعیت تشكیل جمعیت براساس بینش طبقاتی، چند حزب چپ (كه برخی فعالیت چندانی هم نداشتند) تشكیل گردید، كه حزب سوسیالیست تركیه و حزب سوسیالیست زحمتكش و دهقان از آن جمله بودند (رجوع کنید به اونسال، ص ٢٩ـ٣٠). این دو حزب، كه شاخههای علنی حزب كمونیست تركیه بودند، چند ماه پس از تشكیل، در نیمه اول ١٣٢٥ ش/ اواسط ١٩٤٦، در جریان مذاكرات به منظور به هم پیوستن، به دستور حكومت نظامی منحل اعلام گردیدند و برخی اعضای آنها محاكمه و زندانی شدند ( < دایره المعارف جمهوریت >، ج ٢، ص١٠٠). تشكیل احزاب چپ قانونی و بازداشت چپها در دوره حكومت دموكرات (دهه ١٣٣٠ ش/ ١٩٥٠) هم ادامه پیدا كرد (رجوع کنید به همان،ج ٢، ص ١٨٨ـ١٨٩). حزب كارگر اول ــ كه در فضای نسبتاً آزاد پس از كودتای خرداد ١٣٣٩/ مه ١٩٦٠، در بهمن ١٣٣٩/ فوریه ١٩٦١ تشكیل گردید ــ نخستین حزب چپ بود كه در انتخابات ١٣٤٤ ش/ ١٩٦٥ با پانزده نماینده (همان، ج ٣، ص ١١٧) به مجلس راه یافت، اما پس از كودتای ١٣٤٩ ش/١٩٧١ منحل (همان، ج ٣، ص ٢٧١) و حزب كارگر دوم در ١٣٥٤ ش/ ١٩٧٥ تشكیل شد (آقشین ، ص ٢٤٨ـ٢٥٠؛ آقدره و قرهدنیز، ج ١، ص ٢٧٥ـ٢٩٠؛ برای اطلاعات مفصّل درباره حزب كارگر اول و دوم رجوع کنید به اونسال، ٢٠٠٢). حزب كمونیست تركیه، كه پس از بازداشتهای وسیع ١٣٣٠ ش/ ١٩٥١ ضربه شدیدی خورده بود، در خارج از كشور دوباره سازماندهی شد و تا كودتای ١٣٥٩ ش/١٩٨٠ به فعالیت خود در كشور و پس از آن در خارج از كشور ادامه داد. در ١٣٦٦ ش/ ١٩٨٧، با پیوستن حزب كارگر دوم به آن، حزب كمونیست متحد تركیه پدید آمد ( <دایره المعارف جمهوریت>، ج ٤، ص ٢٠؛ اونسال، ص٢٩). حزب كمونیست متحد تركیه هم در ١٣٧٠ش/ ١٩٩١ منحل گردید ( < دایره المعارف جمهوریت >، ج ٤، ص ٣٥٢، ٣٧٦).
از دیگر خصوصیات دهه ١٣٤٠ ش/ ١٩٦٠، انتشار وسیع مطبوعات و كتابهای چپ (همان، ج ٣، ص ١٢١) و تشدید فعالیتهای دانشجویی در كشورهای مختلف بود. این جنبش در تركیه به جنبش مسلحانه چپ انجامید و گروههای چریكی مختلفی، مانند ارتش آزادیبخش خلق تركیه، حزب ـ جبهه آزادیبخش خلق تركیه، ارتش آزادیبخش كارگر دهقان تركیه، فدراسیون انقلابی جوانان تركیه (یا جوانانانقلابی)، راه انقلابی و چپ انقلابی، در آستانه كودتای نظامی ١٣٤٩ ش/ ١٩٧١ یا در جریان آن، با عملیات مسلحانه اعلام موجودیت كردند و به سرعت و شدت قلع و قمع گردیدند(رجوع کنید به آقدره و قرهدنیز، ج ١، ص ٢٩٢ـ٣١٩؛<دایره المعارف جمهوریت >، ج ٣، ص ١٨٨ـ١٩١، ٢٣٦، ٢٦٢ـ٢٦٤، ٢٩٥). فعالیت احزاب و سازمانهای چپ دیگر نیز در جریان كودتا متوقف شد. كودتای شهریور ١٣٥٩/ سپتامبر ١٩٨٠ نیز همه احزاب چپ مثل حزب سوسیالیست كارگر تركیه و حزب سوسیالیست كه بعداً حزب انقلاب سوسیالیستی نامیده شد (رجوع کنید به < دایرهالمعارف جمهوریت >، ج ٣، ص ٣٤٩، ٣٧٧)، چپ میانه و حتی راست را منحل و كلیه فعالیتهای سیاسی را متوقف كرد(رجوع کنید به تانؤر، ص ٢٨) و حتی احزابی چون حزب سوسیالیست، «حزب زحمت خلق» و «حزب اتحاد سوسیالیست»، كه در نیمه دوم دهه ١٣٦٠ ش/١٩٨٠ تشكیل گردیدند، مدتی پس از تشكیل منحل شدند ( < دایره المعارف جمهوریت >، ج ٤، ص ٢٥٨، ٣٣٩، ٣٨٤؛ تانؤر، ص ٨٥ـ٨٦).
كردها با اعتقاد به نابرابری و رفتار ناعادلانه در تركیه و با انتقاد شدید از آن، از دهه ١٣٤٠ ش/١٩٦٠ جذب احزاب چپ و اندیشههای چپگرایانه شدند.اما بر اثر سرخوردگی فزاینده شمار زیادی از آنان از حل نشدن مسائل كردها از سوی این احزاب، چندین حزب كوچك زیرزمینی چپگرای كرد در تركیه تشكیل شد (رجوع کنید به مك داول، ص ٤٠٦ـ ٤٠٨). یكی از آنها حزب كارگران كردستان *است كه عبداللّه اوجالان، معروف به آپو، بنیانگذار آن است. وی كه در دوران دانشجویی خود با برخی احزاب چپگرای تركیه مرتبط بود، در ١٣٥٣ ش/ ١٩٧٤ به همراه تنی چند از همفكرانش، تصمیم به تأسیس یك جنبش آزادیبخش صرفاً كردی براساس اندیشههای ماركسیسم ـ لنینیسم گرفت. این حزب كه در آغاز آپوجولار نامیده میشد، به عملیات پارتیزانی، بهویژه در جنوبشرقی تركیه روی آورد.
هدف آن ایجاد دولت سوسیالیستی كُرد در مناطق كردنشین تركیه بود (رجوع کنید به همان، ص ٤١٨ـ٤١٩؛ زورخر، ص ٢٧٧). از ١٣٦٣ ش/ ١٩٨٤ كه عملیات نظامی آنان آغاز شد، به تدریج به جنگی تمامعیار با ارتش تركیه تبدیل گردید كه نابودی صدها روستای كردنشین و كشته شدن دهها هزار نفر را در پی داشت (زورخر، ص ٣٢٥؛ نیز رجوع کنید به < دایره المعارف جمهوریت >، ج ٤، ص ١٠٣). اوجالان در بهمن ١٣٧٧/ فوریه ١٩٩٩ دستگیر و زندانی شد. احزاب و گروههای چپ تركیه نیز پس از فروپاشی اتحاد شوروی بیش از پیش به ضعفگرایید.
منابع:
(١) مویسی آرونوویچ پرسیتس، «انتر ناسیونالیستهای خاور در روسیه و پارهای مسائل جنبش آزادیبخش ملی (١٩١٨ـ ژوییه ١٩٢٠)»، در كمینترن و خاور، ترجمه جلال علوینیا، تهران: نشر بینالملل، ١٣٦٠ ش؛
(٢) Ilhan Akdere and Zeynep Karadeniz, Turkiye solu'nun eleşştirel tarihi: ١٩٠٨-١٩٨٠ , vol,١, Istanbul ١٩٩٦;
(٣) Sina Akşin, "Duşunce tarihi (١٩٤٥ sonrasi)", in Turkiye tarihi, ed. Sina Akşin, vol.٥, Istanbul ١٩٩٧;
(٤) Cumhuriyet ansiklopedisi: ١٩٢٣-٢٠٠٠ , ed. Hasan Ersel etal ., Istanbul: Yapi Kredi Yayinlari, ٢٠٠٣;
(٥) Bulent Gokay, Belşevizm ile emperyalizm arasnda Turkiye (١٩١٨-١٩٢٣ ), tr. Sermet Yalçin, Istanbul ١٩٩٨;
(٦) David McDowall, A modern history of the Kurds , London ١٩٩٦;
(٧) Şerif Mardin, Yeni Osmanl duşucesinin doguşu , Istanbul ٢٠٠٣;
(٨) Bدlent Tanor, "Siyasal tarih (١٩٨٠-١٩٨٣)", in Turkiye tarihi , ed. Sina Akşin, vol. ٥, Istanbul ١٩٩٧;
(٩) Tarik Zafer Tunaya, Turkiye'de siyasal partiler , Istanbul ١٩٨٨-١٩٨٩;
(١٠) Mete Tunçay, Turkiye'de sol ak mlar: ١٩٠٨-١٩٢٥ , Istanbul ١٩٧٨;
(١١) Artun Unsal, Umuttan yalnzlga:Turkiye işçi partisi( ١٩٦١-١٩٧١) , Istanbul ٢٠٠٢;
(١٢) Erik Jan Zurcher, Turkey: a modern history , London ١٩٩٨.
/ رحیم رئیسنیا /