حمزة‌ بن عمرو اَسْلَمى ، حمزة‌ بن عمرو اَسْلَمى، صحابى و راوى برخى احاديث رسول اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌وآله‌وسلم. با اينكه حمزة‌بن عمرو در بسيارى منابع، اهل مدينه (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌ابى‌حاتم، ج ٣، ص ٢١٢؛
ابن‌حِبّان، ج ٣، ص٧٠) و از انصار (طوسى، ص ٣٥) معرفى شده، ابن‌عساكر (ج ١٥، ص ٢٢٣) او را از مهاجران دانسته است.

بنابر گزارشى از خود حمزه، رسول اكرم او را «مُتعب» ناميده (رجوع کنید به همان، ج ١٥، ص ٢٢٨) كه ابن‌ماكولا (ج ٧، ص ٢٠٤) آن را به صورت «مثعب» يا «معقب» ضبط كرده است.

نام پدرش را به‌اشتباه عُمَر نيز ضبط كرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌حجر عسقلانى، ج ٢، ص ١٠٧). كنيه مشهور حمزه، ابومحمد است (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج ٤، ص ٣١٥؛
ابن‌عساكر، ج ١٥، ص ٢٢٣) و پيامبر نيز كنيه ابوصالح را به او داد (بخارى، كتاب التاريخ الكبير، ج ٣، جزء٢، قسم ١، ص ٤٦؛
صفدى، ج ١٣، ص ١٧٢). ابن‌سعد (همانجا) او را در شمار كسانى آورده است كه پيش از فتح مكه مسلمان شدند.

واقدى (ج٢، ص٥٨٤) به شركت او در صلح حديبيه تصريح كرده و افزوده است از داوطلبانِ راهنمايى در نيزارها و خارستانها بود، اما از عهده برنيامد. واقدى به حضور حمزه در سَريه كَديد در سال هشتم هجرت اشاره كرده (ج ٢، ص ٧٥٢) و آورده است كه به هنگام سوءقصد منافقان، در بازگشت از تبوك همراه پيامبر بوده و در تاريكى شب، سرانگشتان‌او درخشيدن‌گرفته و چيزهايى را كه از مَركبها فروافتاده بوده، جمع كرده است (ج ٣، ص١٠٤٣؛
نيز رجوع کنید به ابن‌عساكر، همانجا). حمزه مژده پذيرش توبه كعب‌بن مالك را به كعب رسانده است (همانجا؛
واقدى، ج ٣، ص ١٠٥٤).

حمزة‌بن عمرو پس از رحلت پيامبر اكرم، در جنگهاى افريقا (ابن‌عساكر، ج ١٥، ص ٢٢٥) و شام شركت كرد و مژده پيروزى در جنگ اَجنادَين را براى ابوبكر آورد (مِزّى، ج ٧، ص ٣٣٤؛
ابن‌كثير، ١٤٠٨، ج ٨، ص ٢٣٢).

از مستندات جواز گشودن روزه در سفر، روايتى از حمزة‌بن عمرو است. او چون پيوسته روزه مى‌گرفت، از پيامبر درباره جواز يا عدم جواز گشودن روزه در سفر پرسش كرد و پيامبر او را مخيَّر فرمود (رجوع کنید به بخارى، صحيح، ج ٢، ص ٢٣٧؛
مسلم‌بن حجاج، ج ٣، ص ١٤٤ـ١٤٥؛
ترمذى، ج ٢، ص ١٠٧؛
نسائى، ج ٤، ص ١٨٥ـ١٨٧). بسيارى از مفسران، ذيل آيه ١٨٥ سوره بقره، درباره جواز گشودن روزه در سفر، به اين حديث استناد كرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به طبرى؛
ميبدى؛
ابن‌كثير، ذيل آيه).

حمزة‌بن عمرو شاهد برخى‌از معجزات پيامبر اكرم بوده است (براى نمونه رجوع کنید به قطب‌راوندى، ج ٢، ص ٩١٣؛
هيثمى، ج ٦، ص ١٩١). او برخى مستحبات و آداب غذا خوردن را، بدون واسطه، از رسول اكرم شنيده است (رجوع کنید به همان، ج ٥، ص ٢٣).

به‌جز رسول خدا، او از پدر خود (ابن‌ابى‌حاتم، ج٧، ص٢٣٦؛
ابن‌حبّان، ج ٥، ص ٣٥٧) و ابوبكر و عمر (ابن‌سعد، همانجا) روايت كرده است. نووى (ج ١، ص ١٧١) شمار مرويّات او را نُه روايت دانسته‌است. پسرش محمد، ام‌المؤمنين عايشه، سليمان‌بن يسار، عُروَة‌بن زُبَير، ابوسلمة‌بن عبدالرحمان، ابومَراوِح (برده آزاد شده ابوذر غفارى) و حنظلة‌بن على اسلمى از او روايت كرده‌اند.

حمزة‌بن عمرو اسلمى، بنابر مشهور، در سال ٦١ هجرى، در ٧١ سالگى، وفات يافت (ابن‌حبّان، ج ٣، ص٧٠؛
حاكم نيشابورى، ج ٣، ص٥٢٠؛
ابن‌اثير، ج ٢، ص ٥١). بنابر قولى ضعيف، او در هشتاد سالگى درگذشته است (ابن‌عساكر، ج ١٥، ص٢٣٠؛
ابن‌اثير، همانجا).

منابع:
(١) ابن‌اثير، اسدالغابة فى معرفة الصحابة، تهران: انتشارات اسماعيليان، (بى‌تا.)؛
(٢) ابن‌ابى‌حاتم، كتاب الجرح و التعديل، حيدرآباد، دكن ١٣٧١ـ١٣٧٣/ ١٩٥٢ـ١٩٥٣، چاپ افست بيروت (بى‌تا.)؛
(٣) ابن‌حِبّان، كتاب‌الثقات، حيدرآباد، دكن ١٣٩٣ـ١٤٠٣/ ١٩٧٣ـ١٩٨٣، چاپ افست بيروت (بى‌تا.)؛
(٤) ابن‌حجر عسقلانى، الاصابة فى تمييز الصحابة، چاپ عادل احمد عبدالموجود و على‌محمد معوض، بيروت ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٥) ابن‌سعد (بيروت)؛
(٦) ابن‌عساكر، تاريخ مدينة دمشق، چاپ على شيرى، بيروت ١٤١٥ـ١٤٢١/ ١٩٩٥ـ٢٠٠١؛
(٧) ابن‌كثير، البداية و النهاية، چاپ على شيرى، بيروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٨) همو، تفسيرالقرآن العظيم، چاپ على شيرى، بيروت (بى‌تا.)؛
(٩) ابن‌ماكولا، الاكمال فى رفع الارتياب عن المؤتلف و المختلف فى الاسماء و الكنى و الانساب، چاپ عبدالرحمان‌بن يحيى معلمى يمانى، بيروت (بى‌تا.)؛
(١٠) محمدبن اسماعيل بخارى، صحيح البخارى، (چاپ محمد ذهنى‌افندى)، استانبول ١٤٠١/١٩٨١، چاپ افست بيروت (بى‌تا.)؛
(١١) همو، كتاب التاريخ الكبير، (بيروت ?١٤٠٧/ ١٩٨٦)؛
(١٢) محمدبن عيسى ترمذى، سنن‌الترمذى، ج ٢، چاپ عبدالرحمان محمد عثمان، بيروت ١٤٠٣؛
(١٣) محمدبن عبداللّه حاكم نيشابورى، المستدرك على الصحيحين، چاپ يوسف عبدالرحمان مرعشلى، بيروت ١٤٠٦؛
(١٤) صفدى؛
(١٥) طبرى، جامع؛
(١٦) محمدبن حسن طوسى، رجال الطوسى، چاپ جواد قيومى اصفهانى، قم ١٤١٥؛
(١٧) سعيدبن هبة‌اللّه قطب‌راوندى، الخرائج و الجرائح، قم ١٤٠٩؛
(١٨) يوسف‌بن عبدالرحمان مِزّى، تهذيب‌الكمال فى اسماء الرجال، چاپ بشار عواد معروف، بيروت ١٤٢٢/٢٠٠٢؛
(١٩) مسلم‌بن حجاج، الجامع الصحيح، بيروت: دارالفكر، (بى‌تا.)؛
(٢٠) احمدبن محمد ميبدى، كشف‌الاسرار و عدة‌الابرار، چاپ على‌اصغر حكمت، تهران ١٣٦١ش؛
(٢١) احمدبن على نسائى، سنن النسائى، بشرح جلال‌الدين سيوطى، بيروت ١٣٤٨/١٩٣٠؛
(٢٢) يحيى‌بن شرف نووى، تهذيب الاسماء و اللغات، بيروت ١٤٢١/٢٠٠١؛
(٢٣) محمدبن عمر واقدى، كتاب المغازى، چاپ مارسدن جونز، لندن ١٩٦٦؛
(٢٤) على‌بن ابوبكر هيثمى، مجمع‌الزوائد و منبع‌الفوائد، بيروت ١٤٠٨/١٩٨٨.

/ محمود مهدوى‌دامغانى /