پَرْسیاوَشان (نیز پرسیاوش ) ، سرخسی از خانوادة بسفایجیان ، با نام علمی آدیانتوم کاپیلّوس ونریس ، دارای بعضی خواص دارویی .

نامها . پیش از رواج نام برسیاوشان (یا صورتهای دیگری از آن رجوع کنید به ادامة مقاله ) برای این گیاه ، در متنهای عربی داروشناسی و پزشکی ، مشهورترین نام یونانی آن ، آدیانتن ، به صورت معرب أدیانطن / أذیانطن به نقل دیوسکوریدس / دیسقوریدوس (حکیم یونانی قرن اول میلادی )، در بعضی تألیفات قدیم عربی به کار رفته است ، مثلاً در شرح لکتاب دیاسقوریدوس فی هیولی الطبّ به قلم مؤلفی ناشناخته در اواخر قرن ششم (ج ١، ص ١٥٦، ذیل «أدیانطن ») و الادویة المفردة تألیف احمد غافقی (نسخة خطی ، ذیل «اذیانطون »، «برشیاوشان »). نام یونانی دیگر آن ، پلیتریخن ( بولوطریخون ) لفظاً «بسیارْ موی »، با تعبیر «کثیرالشَعر» در بعضی منابع ذکر شده است (مثلاً ابن بیطار، ج ١، ص ١٢٧، ذیل همین واژه ، و برهان ، ذیل «بولوطریخون »). واژة پرسیاوشان (نیز گاهی به تشدید و کسرِ راء) به صورتهای پرساوسان ، برشیاوشان ، برشاوشان و حتی (به نقل فرایتاگ ) برشانوشان و برشنوشان (ج ١، ذیل همین واژه ها)، در منابع فارسی و عربی دیده می شود.

وصف کوتاه و دقیق دیوسکوریدس از این گیاه و رویشگاه آن ، که در بیشتر متون اسلامی تکرار شده ، چنین است (ترجمة قدیم عربی به نقل ابن بیطار، ج ١، ص ٨٦، ذیل «برشاوشان »؛
ترجمة قدیم انگلیسی ( ١٦٥٥ میلادی ) ، ص ٥٢٧، ذیل "Adianton" ): «شاخه های سیاه ، سخت ، باریک و برّاق به درازای تقریباً یک وَجَب ، و برگهای کوچکی مانند برگهای گشنیز، «مُشقَّق الاطراف » (بریده بریده ) دارد. ساقه و گل و میوه ( = دانه ) ندارد. ریشه اش ( از لحاظ دارویی ) بیفایده است . در جایهای سایه دار، بر دیوارهای نمناک و نزدیک مجاری چشمه ها می روید» (برای وصف گیاهشناختی دقیق امروزین ، تصویرهای رنگی و رویشگاههای آن در ایران رجوع کنید به قهرمان ، ج ٦، ش ٦٣٠).

نام این گیاه در برخی از زبانها یا گویشهای ایرانی چنین است : چاه سیالَک و سیالک در گیلکی (ستوده ، ذیل همین واژه ها)؛
پَرِسیووَش در لری (ایزدپناه ، ذیل مادّه )؛
پَرِ/ پَلُ سیاوَهْشی / سیاوخشی در کردی (صفی زاده ، ص ٥٦). در ترکی استانبولی به آن بالدیری قره (لفظاً «ساق سیاه ») می گویند (ردهاوس ، ذیل r" â "bald ). در عربی ، بجز نامهای توصیفی مانند کُزْبَرَة البئر («گشنیز چاه ») و السّاق الاسود («ساقِ سیاه ») و بَقلة البئر («گیاه چاه »)، نامهای استعاری یا تشبیهی بسیاری برای آن در منابع قدیم یافت می شود که وجه تسمیة آنها همیشه آشکار

نیست ، مثلاً شَعرالارض («موی زمین »)، جَعْدَة القِناء («جَعدِقناتها»)، شَعرالخنازیر / الخنزیر / الحَیّات / الکلاب («موی خوکان / خوک / مارها/ سگان »)، شَعرالجِنّ/الجَبّار («موی جنّ/ جبّار»)، ساق الوَصیف («ساقِ غلامِ ( سیاه ) »)، الوَصیف الاسود («غلامِ سیاه »)، ضفائرالجنّ («گیسوان بافتة جنّ») و لِحیة الحمار («ریش خَر»).

برخی از این نامهای مرکّب عربی ، آشکارا ترجمة کمابیش نادرست اصطلاحات یونانی و لاتینی قدیم است ، مثلاً شَعر الارض = لاتینی terrae capillus ، و شَعرالغول / الجبار/ الجنّ احتمالاً= capillus Veneris ، (لفظاً «گیسوی زهره ». اصطلاح فرانسوی de Venus cheveux ، لفظاً «گیسوی ونوس » ( = زهره = ناهید ) و انگلیسی hair maiden لفظاً «گیسوی دوشیزه »، نیز اقتباسی از این اصطلاح لاتینی است ). در بعضی منابع عربی نام این گیاه ، شعرالغول («موی غول ») آمده است (مثلاً ابن میمون ، ش ١٨٢، ص ٢٢؛
غالب ، ج ١، ذیل همین اصطلاح ) اما همچنانکه ابن بیطار (ج ٣، ص ٦٤) تبیین کرده ، شعرالغول ، معادلِ «طریخومانس » دیوسکوریدس ، سرخسی از همان خانواده و دارای خواصی شبیه به پرسیاوش ( با نام علمی آسْپلنیوم تریکومانس ) است ( رجوع کنید به ترجمة انگلیسی قدیم دیوسکوریدس ، ش ١٣٦، ص ٥٢٧؛
عیسی ، ص ٢٥، ش ٣).

برخی از مؤلفان پرسیاوشان را، ظاهراً به سبب شباهت لفظی ، با خون سیاوش / سیاوشان (در عربی : دَمُالاخَوَین ، لفظاً «خون دو برادر») خلط کرده اند، مثلاً موفق هروی (ص ١٥٧) و زکریای قزوینی (چاپ ووستنفلد ، ص ٢٧٤). زکریای قزوینی گفته است : «برسیاوشان ، و آن را دم الاخوین نامند... ( برخی ) بر این گمان اند که وقتی افراسیاب ، شاه ترکان ، سیاوش پسر ( کی کاووس ) شاه ایرانیان را به ستم کُشت ، این گیاه از خون او رویید» (عبارت «و آن را دم الاخوین نامند» در چاپ فاروق ، ص ٣١٠ـ٣١١ نیامده است ؛
همین افسانه را دربارة «خون سیاوش » نیز ذکر کرده اند؛
مثلاً رجوع کنید به برهان ، ذیل همین واژه ). دم الاخوین ، صمغی سرخ رنگ است که از چندگیاه از خانوادة سوسنیان به دست می آید (ابن میمون ، تعلیقات مایرهوف ، ش ١٨٢ ، ص ٩٠ ).

با وجود ترکیب فارسی ظاهراً آشکار پرسیاوش ( ان )، ریشه یا منشأ آن معلوم و مسلّم نیست . گمان غالب که این واژه مرکّب از پَر و سیاوش ( ¢ + پسوندِ ـ ان ) است بی اساس می نماید و، به اصطلاح ، «ریشه سازی عامیانه » است ، زیرا سیاوش نمی توانسته است پَر یا بال داشته باشد. ازینرو، صورت اوستایی موهومی که هرن و هوبشمان (ص ٣٦٦) به نقل از پ . دو لاگارد ، ذکر کرده اند، یعنی پرنو ( یو ) سیاورشانه ، مردود است . تعبیرات عربی قدیم و لاتینی برای این گیاه ( رجوع کنید به «گیسوی غول / جَبّار/ جنّ» و «گیسوی وِنوس / دوشیزه » مذکور در سطور پیشین ) دلالت بر عناصری افسانه ای یا اساطیری در این نامگذاریها دارد ( رجوع کنید به ابن میمون ، تعلیقات مایرهوف ، همانجا که «جبّار» در «شَعر الجبّار» را به معنای ستارة جبّار ، و «غول » در «شَعرالغول » رابه معنای مدوسا/مدوزا گرفته و ترجمه کرده است ). از سوی دیگر، یکی از صورتها یا مترادفهای پرسیاوش ، یعنی پرساوش ( ان ) /برساوش ( ان )، واژة برساوس / فرساوس / برشاوش ، معرّبِ پِرسِئوس ، به یادآورندة نام یکی از اساطیر یونان است ( رجوع کنید به برساوش * ؛
دربارة «شعرالغول »، گیاهی که ، چنانکه گفته شد، بعضی مؤلفان با پرسیاوشان یکی دانسته اند، و صورت وهم انگیز برگهای مارگونة آن رجوع کنید به تصویر). دربارة منشأ احتمالاً یونانی واژة بر/ پرسیاوش ، گفتنی است که برخی از مؤلفان قدیم ، مثلاً انطاکی (ج ١، ص ٦٢) و به تبع او حکیم مؤمن (ص ١٥٠)، این واژه را یونانی دانسته و معنایی نادرست برای آن ذکر کرده اند: «برشاوشان : یونانی معناه دَواءالصَّدر.»

خواص . اقوال حکیمان دورة اسلامی دربارة «قُوا» و خواص درمانی پرسیاوشان عمدتاً ذکر یا شرح گفته های دو حکیم یونانی ، دیوسکوریدس و جالینوس (قرن دوم میلادی )، است . به گمان جالینوس (ترجمة قدیم عربی به نقل ابن بیطار، ج ١، ص ٨٦، ذیل «برشاوشان »)، برشاوشان «مزاج » معتدلی دارد (یعنی نه «گرم » است نه «سرد») و «قوّت »های آن «تجفیف » (خشکانندگی )، «تحلیل » و «تلطیف » (نرم و لطیف کنندگی ) است . دیوسکوریدس نیز برای آن فواید درمانی ذکر کرده که به اختصار چنین است : ضماد آن (بَرسَر) در بیماری داء الثَعلَب موی را می رویاند، برخنازیر و دُبیلات (دُمّلهای چرکین ) آنها را تحلیل می بَرَد، و بر «قُروح خبیثه » (زخمهای بسیار بد)، آنها را درمان می کند؛
همچنین نهادن ضماد آمیخته ای از پرسیاوشان و لاذن و روغن مورد یا روغن سوسن و زوفا بر سَر، جلو ریزش مو را می گیرد؛
خوردن جوشاندة آن برای درمان نفس تنگی (آسم )، یرقان ، درد سِپُرز، عُسرالبول ، گزش مار و حشرات موذی و برای جلوگیری از روان شدن «فُضول » (خلطهای زاید و بیش از اندازه ) به معده سودمند است (جالینوس می افزاید که جوشاندة مذکور به دفع خلطهای لزج از سینه کمک می کند)، شکم را می بندد (قابض است ) و سنگ ( کلیه ، مثانه ) را خُرد می کند. دیوسکوریدس نکتة جالبی نیز می افزاید که «برای پیشگیری از سُقْمِ ( = بیماری ، لاغری ) گوسفندان ، پرسیاوشان را در ( اطرافِ ) آغل آنها می کارند». دیوسکوریدس (همانجا؛
ترجمة قدیم عربی در ذیل «شعرالغول »، به نقل ابن بیطار، ج ٣، ص ٦٤) دربارة «شعرالغول » (طریخومانس ) می گوید: «گمان می رود که همان خواص و افعال ادیانطن را دارد.»

مؤلفان دورة اسلامی دربارة پرسیاوشان مطالبی آورده اند، از جمله ابوالقاسم خلف بن عباس زهراوی ، پزشک و جراح اندلسی در نیمة دوم قرن چهارم ، که نوشته است : «می گویند اگر تیری در تن کسی فرو رفته باشد، ضماد پرسیاوش سبز (تازة ) کوبیده برتن در جهت مخالف پیکان تیر، پیکان را پس می راند تا از تن بیرون آید» (به نقل ابن بیطار، ج ١، ص ٨٦، ذیل «برشاوشان »). به عقیدة ابن سینا (ج ١، کتاب دوم ، ص ٤٣٦ـ٤٣٧)، طبع برشیاوشان احتمالاً اندکی مایل به گرمی است ؛
ضماد خاکستر آن با سرکه و روغن زیتون (برپوست سَر) برای درمانِ داءالحَیّة ( نیز ) خوب است ، و (شستن سَر با) آب خاکستر آن ( = مخلوط خاکسترِ آن با آب ) ، برای رفع حَزاز ؛
( طلای آن بر ) غَرْب (آماس کوچک چرکی در کنار زاویة داخلی چشم )، ( کیسة چرکیِ ) غَرْب را از میان می برد؛
برای گزشِ سگ هار ( نیز ) سودمند است . به گفتة ابن ماسویه (متوفی ٢٤٣)، اندازة خوراک پرسیاوشان سه تا هفت دِرْهم است (به نقل ابن بیطار، همانجا). «بَدلِ * آن برای درمان نفس تنگی ، هموزنِ آن گل بنفشه و نیم وزن آن ، ریشة سوسن است » (محمد زکریای رازی ، به نقل ابن بیطار، همانجا).

مصارف پرسیاوشان ، همچون بیشتر «عقاقیر» قدیم ، باگذشت زمان در شرق و غرب بسیار کاهش یافته است . مثلاً، در اروپا، دانشمند نامدار فرانسوی ، ا. لیتره (١٨٠١ـ١٨٨١)، در فرهنگ پزشکی معروف خود (ذیل "capillaire" ) فقط می گوید که دَمْکَردة آن و بویژه شربتِ قندآگین آن را به عنوان دوای سُرفه و نرم کنندة سینه در برونشیتِ ساده به کار می برند. در ایران هم یک یا چند مورد استعمال محلّی برای آن ذکر کرده اند، مثلاً: دَمکردة آن را در ایلام و لرستان برای درمان سیاه سرفه می خورند (اسدیان خرم آبادی و دیگران ، ص ٢٦٨). در میان کُردان ، دَمکردة آن برای درمان زکام و «نزلة سینه » و «ناراحتیهای قلبی » به کار می رود و برگهای آن را برای رفع «درد روماتیسمی » برجای درد ضماد می کنند (صفی زاده ، ص ٥٦). در خراسان ، به روایت شکورزاده ، موارد استعمال بیشتری برای آن در «طب عوام » هست ، مثلاً: نهادن ضماد آمیزة کوبیده ای از مُردارْسنگ و پرسیاوشان و شَنْجَرف و اَنْزَروت و سفیداب قلع برای تحلیل و خشکانیدنِ دُمّل ریمن (ص ٢٣٩)؛
خوردنِ افشرة دمکردة پرسیاوشان و ریحان و بالنگو (گونه ای ریحان ) برای «رطوبت مزاج » و عوارض آن (ص ٢٥٣)؛
و خورانیدنِ آمیزه ای از ربّ شیرین بیان و شیرة دمکردة پرسیاوشان ، کاکل ذرت ، و «پرکلاغ سبز» برای درمان سیاه سرفة کودکان (ص ٢٦٠).

منابع :
(١) ابن بیطار، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة ، بولاق ١٢٩١؛
(٢) ابن سینا، القانون فی الطب ، چاپ ادوارقش ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٧؛
(٣) ابن میمون ، شرح اسماء العقار ، چاپ ماکس مایرهوف ، قاهره ١٩٤٠؛
(٤) محمد اسدیان خرم آبادی ، محمدحسین باجلان فرخی ، و منصور کیانی ، باورها و دانسته ها در لرستان و ایلام ، تهران ١٣٥٨ ش ؛
(٥) داودبن عمر انطاکی ، تذکره اولی الالباب والجامع للعجب العجاب ، قاهره ١٣٠٨ـ ١٣٠٩؛
(٦) حمید ایزدپناه ، فرهنگ لُری ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٧) محمدحسین بن خلف برهان ، برهان قاطع ، چاپ محمدمعین ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٨) محمدمؤمن بن محمدزمان حکیم مؤمن ، تحفة حکیم مؤمن ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٤٠٢ ) ؛
(٩) منوچهر ستوده ، فرهنگ گیلکی ، ١٣٣٢ ش ؛
(١٠) شرح لکتاب دیاسقوریدوس فی هیولی الطبّ ، وضعه مؤلف مجهول فی نهایة القرن السادس الهجری ، حقّقه و نقله الی اللغة الالمانیّة و علّق علیه البرت دیتریش ، گوتینگن ١٩٨٨؛
(١١) ابراهیم شکورزاده ، عقاید و رسوم مردم خراسان ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٢) صدیق صفی زاده ، طب سنتی درمیان کُردان ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(١٣) احمد عیسی ، معجم أسماءالنبات ، قاهره ١٩٣٠؛
(١٤) احمدبن محمد غافقی ، کتاب الادویة المفردة ، نسخة خطی کتابخانه اُسلر دانشگاه مک گیل ، ش ٧٥٠٨؛
(١٥) ادوار غالب ، الموسوعة فی علوم الطبیعة ، بیروت ١٩٦٥ـ١٩٦٦؛
(١٦) زکریابن محمد قزوینی ، عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات ، چاپ فاروق سعد، بیروت ١٩٧٨؛
(١٧) همان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن ١٨٤٨ـ١٨٤٩؛
(١٨) احمد قهرمان ، فلور ایران ، ج ٦، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٩) موفق بن علی هروی ، الابنیة عن حقایق الادویة ، به تصحیح احمد بهمنیار، چاپ حسین محبوبی اردکانی ، تهران ١٣٤٦ ش ؛
(٢٠) پاول هرن و یوهان هاینریش هوبشمان ، اساس اشتقاق فارسی ، ترجمة جلال خالقی مطلق ، تهران ١٣٥٦ ش ؛

(٢١) Pedanius Dioscorides, The Greek herbal of Dioscorides , tr. John Goodyer, ١٦٥٥, ed. R. T. Gunther, Oxford ١٩٣٤;
(٢٢) Georg Wilhelm Freytag, Lexicon Arabico-Latinum , [n.p.]: Halis Saxonum, ١٨٣٠-١٨٣٧;
(٢٣) ـ. Littrإ, Dictionnaire de mإdecine, de chirurgie, de pharmacie... , ١٧th ed., Paris ١٨٩٣;
(٢٤) Sir James Redhouse, Redhouse Yeni Tدrk µ e- I ngilizce Sخzlدk= New Redhouse Turkish-English dictionary , Istanbul ١٩٨٤, s.v. "bald â r".

/ صفورا هوشیار /