دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٦٥٣
پانی پتی ، عبدالملک بن عبدالغفور انصاری مشهور به امان اللّه ، از عارفان و شاعران شبه قارة هند در قرن دهم . عبدالملک مقدمات علوم را نزد پدرش ، عبدالغفور انصاری پانی پتی ، فراگرفت و پس از آن از محضر استادان و مشایخی چون ابوحامد محمدبن حسن طاهر (متوفی ٩٣١) و محمد مودود لاری (متوفی ٩٣٧) بهره جست و نزد ایشان شرح فصوص الحکم و اصطلاحات الصوفیة عبدالرزاق کاشانی ، شرح فصوص الحکم داوودبن محمود قیصری و نقدالنصوص فی شرح الفصوص عبدالرحمان جامی را خواند (پانی پتی ، ص ٤؛ حسنی ، ج ٤، ص ١٩٠). وی در پانی پت * و دهلی ، که گاه به دعوت برخی دوستان و مریدان به آنجا سفر می کرد، مجالس درس داشت و تاج الدین زکریای اُجودِهنی ، رکن الدین اُجودِهنی و سیف الدین دهلوی ، پدر شیخ عبدالحق دهلوی ، از شاگردان و مریدان او بودند (عبدالحق دهلوی ، ص ٢٣٥؛ غلام سرور لاهوری ، ج ١، ص ٤٢٥). وی در ٩٥٧ در زادگاه خود درگذشت و در کنار قبر استادش ، مودود لاری ، به خاک سپرده شد (عبدالحق دهلوی ، ص ٢٢٧، ٢٣٥).
پانی پتی در فقه ، حنفی مذهب بود و در مباحث عرفانی ، بخصوص در توحید، از ابن عربی پیروی می کرد (عبدالحق دهلوی ، ص ٢٣٣؛ حسنی ، همانجا). استاد او مودود لاری شاگرد عبدالغفور لاری ، از شاگردان عبدالرحمان جامی ، بوده است (معصوم علیشاه ، ج ٣، ص ١١٣ـ١١٤). بنابراین ، او را باید با دو واسطه شاگرد عبدالرحمان جامی به شمار آوریم . وی در طریقت با بیشتر سلسله های صوفیه ارتباط داشته ، اما گفته اند که به سلسلة قادریه تعلق بیشتری داشته است (عبدالحق دهلوی ، ص ٢٣٤ـ٢٣٥).
پانی پتی آثاری در عرفان تألیف کرده است ، از جمله اثبات الاحدیة ، مرآة الحقیقة و اشعة اللوایح (حسنی ، همانجا). اثر اخیر شرحی است مبسوط به زبان فارسی بر لوایح جامی . این اثر را وی پس از درگذشت دو استاد خود و در اواخر عمر نگاشته است و در مقدمة آن به تفسیر اصطلاحات و عبارات ابن عربی و صدرالدین قونیَوی پرداخته است (پانی پتی ، ص ٥ ـ٦).
منابع :
(١) عبدالملک بن عبدالغفور پانی پتی ، اشعة اللوایح ، نسخة خطی کتابخانة دانشکدة ادبیات ، مجموعة وقفی علی اصغر حکمت ، ش ١٣١٨، محفوظ در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ؛
(٢) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع والنواظر ، حیدرآباد دکن ١٣٨٢ـ ١٤١٠/ ١٩٦٢ـ١٩٨٩؛
(٣) عبدالحق بن سیف الدین عبدالحق دهلوی ، اخبار الاخیار فی اسرار الابرار ، چاپ محمد عبدالاحد صاحب ، چاپ سنگی دهلی ١٣٠٩؛
(٤) غلام سرور لاهوری ، خزینة الاصفیا ، ج ١، کانپور ( بی تا. ) ؛
(٥) محمدمعصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه ، طرائق الحقائق ، چاپ محمدجعفر محجوب ، تهران ١٣٣٩ـ ١٣٤٥ ش .
/ رضا پورجوادی /