دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٣١٠
تُجیبی ، حَرمَلَة بن یحیی '، مکنی ' به ابوحفص ، محدّث و فقیه مصری قرن دوم . از اصحاب شافعی و از مَوالی بنی زُمیله بود. در ١٦٦ متولد شد. از کسانی چون عبداللّه بن وَهْب (متوفی ١٩٧)، ایوب بن سُوَید رَمْلی (متوفی ٢٠٢)، محمدبن ادریس شافعی (متوفی ٢٠٤)، بِشربن بکر (متوفی ٢٠٥) و سعیدبن ابی مریم (متوفی ٢٢٤) حدیث شنید و فقه آموخت . محدّثانی چون مسلم بن حَجاج قُشیری نیشابوری صاحب صحیح ، ابن ماجه صاحب سنن و احمدبن شعیب نسائی صاحب سنن از وی روایت کرده اند (ذهبی ، ١٤٠٢، ج ١١، ص ٣٨٩؛ سُبکی ، ج ٢، ص ١٢٧ـ ١٢٨؛ صفدی ، ج ١١، ص ٣٣٤). گفته اند که تجیبی صدهزار حدیث از عبداللّه بن وهب روایت کرده که بیشتر آنها «غریب » است (سبکی ، همانجا؛ ذهبی ، ١٣٧٥ـ ١٣٧٧، ج ٢، ص ٤٨٦؛ ابن عماد، ج ٢، ص ١٠٣؛ نیز رجوع کنید بهغریب الحدیث * )؛ ازینرو علمای جرح و تعدیل * و مورخان ، عقاید متفاوتی در بارة تجیبی دارند (ابن خلّکان ، ج ٢، ص ٦٤؛ ابن قُنفُذ، ص ١٧٨، پانویس ١). به نوشتة ابن ابی حاتم رازی (ج ٣، ص ٢٧٤) احادیث تجیبی قابل استناد نیست . ابن عَدیّ (ج ٢، ص ٨٦٣)، به نقل از عبداللّه بن محمد فرهاذانی ، شاگرد تجیبی ، احادیث وی را ضعیف خوانده اما خود وی گفته است که احادیث تجیبی را بررسی کرده و موردی پیدا نکرده است که باعث تضعیف باشد. از متأخران کسانی چون ذهبی (١٤٠٢، ج ١١، ص ٣٨٩ـ٣٩١) و سبکی (همانجا)، ضمن اشاره به موضع گیریهای قدما، احادیث تجیبی را موثق دانسته اند. ابن جوزی رأی حاکم نیشابوری را چنین نقل می کند که مردم مصر از تجیبی راضی نبوده اند، ولی در فقه و حدیث به وی مراجعه می شده است ؛ بنابراین نپذیرفتن روایت وی ، منوط به یافتن مدرکی روشن ، دالّ بر جرح و تضعیف است (ج ١، ص ١٩٦، پانویس ١). از مذهب فقهی تجیبی بصراحت یاد نشده ، اما حدیث شنیدن او از شافعی و مصاحبتش با وی و همچنین ذکر شرح حال او در کتب طبقات شافعیان ، شافعی بودن او را نشان می دهد. نیز گفته شده است که تجیبی دو کتاب المبسوط و المختصر را در فروع فقه شافعی نوشته بوده است (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٥٨١ـ١٥٨٢، ١٦٣٠؛ سبکی ، ج ٢، ص ١٢٨).
منابع :
(١) ابن ابی حاتم ، کتاب الجرح و التعدیل ، حیدرآباد دکن ١٣٧١ـ١٣٧٣/ ١٩٥٢ـ١٩٥٣، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
ابن جوزی ،
(٢) کتاب الضّعفاء و المتروکین ، چاپ ابوالفداء عبداللّه قاضی ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٣) ابن خلّکان ، وفیات الاعیان ، چاپ احسان عباس ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٤) ابن عَدیّ، الکامل فی ضعفاء الرّجال ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٥) ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب ، بیروت : درالافاق الجدیدة ، ( بی تا. ) ؛
(٦) ابن قُنفُذ، الوفیات ، چاپ عادل نویهض ، بیروت ١٤٠٠/١٩٨٠؛
(٧) حاجی خلیفه ؛
(٨) محمدبن احمد ذهبی ، سیراعلام النّبلاء ، ج ١١، چاپ شعیب ارنؤوط و صالح سمر، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٩) همو، کتاب تذکرة الحفاظ ، حیدرآباد دکن ١٣٧٥ـ١٣٧٧/ ١٩٥٥ـ ١٩٥٨، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٠) عبدالوهاب بن علی سبکی ، طبقات الشّافعیّة الکبری ، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ١٩٦٤ـ١٩٧٦؛
(١١) صفدی .
/ عبداللّه کیانی فرید /