بِسمل شیرازی ، حاجی علی اکبر، شاعر و مؤلف قرن سیزدهم ، ملقب به نوّاب و متخلص به بسمل . نیاکانش در روزگار نادرشاه (حک :١١٤٨ـ١١٦٠) از اصفهان به شیراز کوچیدند (بسمل شیرازی ، گ خاتمه ؛ هدایت ، ١٣٣٦ـ ١٣٤٠ ش ، ج ٤، ص ١٨٢). او در ١١٨٧ در شیراز به دنیا آمد (رکن زاده آدمیت ، ج ١، ص ٤٥٢؛ فسائی ، ج ٢، ص ٩٣٨؛ معصوم علیشاه ، ج ٣، ص ٣٤٦). پدرش آقاعلی نقیب ، و عمویش آقابزرگ ، مدرّس مدرسة حکیم ، از مدارس قدیمی شیراز، بود (هدایت ،

همانجا؛ همو، ١٣٤٤ ش ، ص ٤١٠). بسمل ، در مدرسة حکیم ، علوم دینی ، ادبیات ، فلسفه و منطق و ریاضیات آموخت

(بسمل شیرازی ، همانجا) و در نوشتن خطِ شکسته مهارت یافت (رکن زاده آدمیت ، ج ١، ص ٤٥٣؛ مفتون دنبلی ، ج ١، ص ٧٠؛ محمود میرزاقاجار، ج ٢، ص ٥٠٨)، سپس به خدمت حسینعلی میرزا (متوفی ١٢٥١)، پنجمین پسر فتحعلی شاه

(حک : ١٢١٢ـ١٢٥٠)، در آمد (مفتون دنبلی ، همانجا؛ معصوم علیشاه ، همانجا؛ هدایت ، ١٣٣٦ـ١٣٤٠ ش ، همانجا) و نزد او چنان تقرب یافت که داماد وی و ملقب به نوّاب

شد (معصوم علیشاه ، همانجا). مدتی نیز به مصاحبت صوفیان درآمد (بسمل شیرازی ، همانجا). او در ١٢٦٣در گذشت و

در جوار امامزاده میرسید محمد در شیراز به خاک سپرده

شد (فسائی ، ج ٢، ص ٩٣٩؛ گلچین معانی ، ج ١، ص ٧٥٠؛ معصوم علیشاه ، همانجا).

آثارش عبارت اند از: دیوان ، شامل اقسام شعر فارسی و عربی . از دیوان او دو نسخة خطی به شماره های ٥٢٨٤ و ٥٥٤٤ در کتابخانة ملک موجود است : نسخه ای به نام «حسامیه » برای حسام السلطنه (متوفی ١٢٩٩)، پسر عباس میرزا، و نسخه ای

حاجی علی اکبر

بسمل شیـرازی

نمونه ای از خط

بسمـل شیرازی

برای حسینقلی خان (متوفی ١٢١٨)، در دوران فرمانرواییش در یزد (منزوی ، ج ٣، ص ٢٢٥١). یک مجموعة کامل خطی از آثار او به شمارة ٢٩٩٩ در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران نگهداری می شود (دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی ، ج ١٠، ص ١٩٢١)؛ شرح سی فصلِ خواجه نصیرالدین طوسی (٥٩٧ـ٦٧٢) در نجوم که در ١٢٣٠ به نام فتحعلی شاه تألیف کرده است (همان ، ج ١٠، ص ١٩٢٨؛ فرصت ، ص ٢٤٤)؛ تذکرة دلگشا (تألیف در ١٢٣٧)، شامل یک گلزار در شرح حال شاعران عهد مؤلف ، چند گلبن دربارة تاریخ و بناها و باغها و مشاهیر شیراز، دو بوستان یکی دربارة فتحعلی شاه و پانزده تن از افراد خاندان او و دیگری دربارة ١٥٧ شاعر، یک خاتمه در شرح احوال مؤلف ، و پیوستی دربارة زلزلة کازرون و شیراز (استوری ، ص ٢٣٤؛ گلچین معانی ، ج ١، ص ٢٢٥ـ٢٢٦)؛ تُحفَةُ السَّفَر لِنورِ البَصَر ، در معانی و بیان و بدیع فارسی که آن را به نام فرزندش تألیف کرده و در ١٢٤٤ به پایان رسانده است (دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی ، ج ١٠، ص ١٩٢٩؛ فرصت ، همانجا)؛ ذَخیرةُ النَّجاة فی میراثِ الاموات ، که آن را در ١٢٤٧ به نام حسینعلی میرزای قاجار تألیف کرده است (دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی ، ج ١٠، ص ١٩٢٨). فسائی (ج ٢، ص ٩٣٩) و معصوم علیشاه (همانجا) و رکن زاده آدمیت (ج ١، ص ٤٥٤) از اثری به نام سَفینةُ النَّجاة نام برده اند که احتمالاً همان ذخیرة النجاة است ؛ نُورالهِدایة فی اثباتِ الرِّسالة ، در کلام ، که آن را به خواهش دانشمندی مسیحی تألیف کرده است (دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی ، همانجا؛ فرصت ، همانجا)؛ حاشیه بر تفسیر بیضاوی ؛ حاشیة مدارک ، در فقه ، که حاشیه ای است بر شرایعِ سید شمس الدین محمد (متوفی ١٠٠٩)، از شاگردان احمد اردبیلی ؛ تفسیر فارسی قرآن کریم ؛ بَحرُاللّئالی ، دربارة چهارده معصوم علیهم السلام از زمان ولادت تا رحلت ایشان . او قصد داشته است که این کتاب را در چهارده جلد تألیف کند اما فقط تا اواسط جلد نهم را تألیف کرده و پیش از اتمام درگذشته است (گلچین معانی ، ج ١، ص ٧٥٠). یک مجلد از این کتاب در شرح حالات امام صادق علیه السلام و تاریخ و امرای معاصر ایشان (در ١٣١٧ ش در شیراز) و مجلدی دیگر در شرح زندگانی امام موسی کاظم علیه السلام (در ١٣٢٠ ش ، در همانجا) به چاپ رسیده است (مشار، ج ٤، ستون ٥٢٨ ـ٥٢٩)؛ شرح لمعة دمشقیه ؛ اندرزنامه که آن را برای فرزندانش تألیف کرده است (دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی ، ج ١٠، ص ١٩٢٩)؛ اِثباتُ الواجب تعالی ، در اثبات خداوند (آقابزرگ طهرانی ، ج ١، ص ١٠٥)؛ و رسالة قبله .

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) چارلز آمبروز استوری ، «تذکرة شعرا»، ترجمة تقی بینش ، مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی مشهد ، سال ٧، ش ١ (بهار ١٣٥٠)؛
(٣) علی اکبربن آقاعلی بسمل شیرازی ، تذکرة دلگشا ، میکروفیلم ش ٣٨٤٠ کتابخانة ملک ؛
(٤) دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی ، فهرست نسخه های خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، نگارش محمدتقی دانش پژوه ، تهران ، ج ١٠، ١٣٤٠ ش ؛
(٥) محمدحسین رکن زاده آدمیت ، دانشمندان و سخن سرایان فارس ، تهران ١٣٣٧ـ١٣٤٠ ش ؛
(٦) محمدنصیربن جعفر فرصت ، آثار العجم : در تاریخ و جغرافیای مشروح بلاد و اماکن فارس ، چاپ علی دهباشی ، چاپ افست تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٧) حسن بن حسن فسائی ، فارسنامة ناصری ، چاپ منصور رستگار فسائی ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٨) احمد گلچین معانی ، تاریخ تذکره های فارسی ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٩) محمود میرزا قاجار، سفینة المحمود ، ج ٢، چاپ عبدالرسول خیامپور، تبریز ١٣٤٦ ش ؛
(١٠) خانبابامشار، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی ، تهران ١٣٤٠ـ ١٣٤٤ ش ؛
(١١) محمد معصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه ، طرائق الحقایق ، چاپ محمدجعفر محجوب ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣١٨ ) ؛
(١٢) عبدالرزاق بن نجفقلی مفتون دنبلی ، نگارستان دارا ، ج ١، چاپ عبدالرسول خیامپور، تبریز ١٣٤٢ ش ؛
(١٣) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ١٣٥٣ ش ؛
(١٤) رضاقلی بن محمد هادی هدایت ، تذکرة ریاض العارفین ، چاپ مهرعلی گرکانی ، تهران ( ١٣٤٤ ش ) ؛
(١٥) همو، مجمع الفصحا ، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٣٦ـ١٣٤٠ ش .

/ صفورا هوشیار /