بروجن ، شهرستان و شهری در استان چهارمحال و بختیاری .

١) شهرستان بروجن . (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ١٠٤٤٨٥تن ). در مشرق استان چهارمحال ، مشتمل بر بخشهای مرکزی و گَنْدُمان ، و چهارشهر بروجن و فَرادُنْبه و بُلداچی و گندمان است . از شمال به شهرستانهای شهرکُرد و شهرضا، از مشرق به شهرستان سمیرم ، از جنوب به شهرستانهای لُردَگان و اَرْدَل و از مغرب به شهرستان شهرکرد محدود است . منطقه ای سردسیر و ییلاقی و دارای چندین مرغزار است که مهمترین آنها عبارت اند از : دشت حلوایی ، دشت سفید (سفید دشت )، و تالاب چِغاخور (در کنار دهکدة چغاخور یا چقاخور که رود چغاخور از آنجا سرچشمه می گیرد).

رشته کوههای زاگرس مرکزی در آن امتداد دارد و مهمترین کوههای آن عبارت اند از : رشته کوه بر آفتاب (بلندترین قله : ح ٠٢٨ ، ٣ متر) با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی در مغرب شهر بروجن و در قسمت شرقی شهر بلداچی ؛ سیاه سرد (بلندترین قله : ح ٨٣١ ، ٢ متر) در جنوب شهر بروجن و در قسمت شرقی شهرستان ؛ و کوه گندمان (بلندترین قله : ح ١٢١ ، ٣ متر) در بخش گندمان در امتداد کوه برآفتاب . رود چغاخور، و سرشاخه های رود کارون به نامهای آق بُلاغ و سولْکان و آب وَنْک در آن جریان دارد و زمینهای مزروعیش عمدتاً با قناتهای متعدد آبیاری می شود. محصول عمدة آن گندم و جو است . از صنایع دستی دارای قالیبافی و ریسندگی و بافندگی الیاف است . در کوههای آن کتیرا، اَنغوزه و گز انگبین یافت می شود. پرورش زنبور عسل در آن رایج است . کوهها و دشتهای این شهرستان از شکارگاههای معروف ایران به شمار می آید. تیره هایی از ایل هفت لَنْگ بختیاری ، مانند بابادی و بِهْداروند، و همچنین تیره هایی از طوایف دره شوری قشقایی در آن ییلاق دارند. راه اصلی شهرضا (قمشه ) ـ بروجن ـ شهرکرد از آن می گذرد. گردنة حلوایی در جنوب غربی شهر بروجن بر سر راه بلداچی واقع است . در این شهرستان راههایی فرعی به مراکز بخشها نیز احداث شده که برخی از آنها آسفالت شده است . به نوشتة اعتمادالسلطنه (ج ٤، ص ١٩٤٩ـ١٩٥١)، در دورة ناصری ، ناحیة گندمان (کمابیش مطابق شهرستان بروجن امروزی ) یکی از چهار ناحیه (محال اربعه = چهارمحال ) محسوب می شد و بلداچی و بروجن و اردل از قرای آن به شمار می آمد. در ١٣١٦ ش ، طبق قانون تقسیمات کشور، بخش اردل جزو شهرستان شهرکرد شد، و در ١٣٢٩ ش آبادیهای بروجن ، بلداچی و فرادنبه جزو دهستان گندمان به شمار آمد و بعدها شهرستان بروجن تشکیل یافت . در ١٣٦٩ ش ، بخش اردل از آن جدا شد و به صورت شهرستان درآمد. شهرهای مهم بروجن عبارت اند از : الف ) فرادنبه (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٤٩٨ ، ١٢ تن ) در بخش گندمان در پانزده کیلومتری شمال غرب شهر بروجن ، در ارتفاع ٢٠٠ ، ٢ متری . این شهر رودهای موسمی دارد. ب ) شهر بلداچی (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ،٧٠٨ ، ١٠ تن ) در بخش گندمان ، در ٢٧ کیلومتری جنوب غربی شهر بروجن در ارتفاع ٢٤٠ ، ٢ متری در دامنة کوه . بقعة امامزاده حمزه علی در سیزده کیلومتری مغرب آن ، از زیارتگاههای معروف منطقه است . گروههایی از طوایف قشقایی در این شهر ساکن شده اند. مهمترین آبادیهای این شهرستان عبارت اند از : گندمان (مرکز بخش گندمان ، جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ١٧٠ ، ٥ تن ) در هجده کیلومتری جنوب غربی شهر بروجن در ارتفاع ٢٣٤ ، ٢ متری ؛ نَقنَه در شش کیلومتری جنوب شرقی شهر بروجن که لولة گاز سرتاسری جنوبِ اصفهان از آن می گذرد. شهرستان دارای معادن خاک نسوز و نفت است . آثار باستانی و چندین زیارتگاه و سقّاخانه دارد که بقعة امامزاده میرحیدرشاه از آن جمله است (از کل جمعیت شهرستان بروجن ٢٣٨ ، ٧١ تن (که حدود ١٨ر٦٨ درصد) شهرنشین ، و حدود ٧٢ر٣١ درصد روستانشین بودند).

٢) شهر بروجن . مرکز شهرستان بروجن . در مشرق شهرستان (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٨٦٢ ، ٤٢ تن ) در ٦٢ کیلومتری جنوب شرقی شهرکرد (مرکز استان ) در ارتفاع ٠٨٠ ، ٢ یا ٢٢٠ ، ٢ یا ٢٢٥ ، ٢ متری در دشتی فلاتی شکل به وسعت تقریبی ٥٨٠ کیلومتر مربع ، در دامنه های شمالی کوه سیاه سرد قرار دارد. شهرِ شهرضا در حدود ٦٢ کیلومتری آن در جنوب شرقی ، در مسیرِ راه اصلی بروجن ـ اصفهان واقع شده است . حداکثر دمای بروجن گاهی به ٢٤ و حداقل آن گاهی به ٢٥ ـ درجه سانتیگراد می رسد. رود موسمی بروجن با جهت شرقی ـ غربی از کنار شهر می گذرد. بروجن اغلب در معرض سیل قرار می گیرد. بقعه های امامزاده علی در ٣٧ کیلومتری جنوب غربی شهر و شاهزاده عبدالله در هجده کیلومتری غرب آن واقع شده است . شهر بروجن دارای سقاخانه است که در محله کاروانسرا قرار گرفته ، و اغلب زنان نذرهای خود را به آنجا می برند.

چشمة سیاه سرد (سیاسرد) در شش کیلومتری جنوب شهر از تفرجگاههای معروف به شمار می آید. فضای سبز و چنارهای کهنسال ، چشمة سیاه سرد را به یکی از مراکز دیدنی تبدیل کرده است . در چند کیلومتری مشرق شهر اخیراً کارخانة موکت سازی و کفش سازی و چینی سازی احداث شده است . بروجن شهری جدید است و در دورة ناصری دهکده ای بیش نبوده است . به نوشتة اعتمادالسلطنه (ج ٤، ص ١٩٥٠) در زمان او قریة بروجن تیول حسینقلی خان ایلخانی به شمار می آمد و وی قدری از اراضی آن را خریده بود. جمعیت بروجن در آن دوره به هزار خانوار می رسید و سه مسجد و سه رشته قنات داشت ، مالیات آن ٩٣٠ تومان بود و هر سال دویست خروار بذرافشان داشت (همانجا). بروجن در آن زمان محل داد و ستد و بازار اتراک و الوار محسوب می شد (ارباب اصفهانی ، ص ٣١٧(.

منابع :
(١) محمدمهدی بن محمدرضا ارباب اصفهانی ، نصف جهان فی تعریف الاصفهان ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(٢) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، مرآة البلدان ، چاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ؛
(٣) ایران . وزارت برنامه و بودجه ، طرح جامع توسعه چهارمحال و بختیاری ، گزارش نهایی ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٤) ایران . وزارت دفاع . اداره جغرافیائی ارتش ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٨١ : سمیرم ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٥) ایران . وزارت راه و ترابری ، نقشه راههای ایران ، تهران ١٣٦٠ ش ؛
(٦) ایران . وزارت کشور، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبانماه ١٣١٦ ، تهران ١٣١٦ ش ؛
(٧) ایران . وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال ، کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور، ج ٣ ، تهران ١٣٣١ ش ؛
(٨) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، ج ١٠ : استان دهم (اصفهان ) ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٩) سازمان جغرافیایی کشور، نقشه عملیات مشترک زمینی : سمیرم ، تهران ١٣٥٩ ش ؛
(١٠) سازمان جنگلها و مراتع کشور. کمیته نشر و تبلیغات ، نقشه استعداد خاک و جنگل و مرتع و پوشش گیاهی ایران ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(١١) سازمان نقشه برداری کشور، نقشه ایران ، تهران ١٣٤٦ ش ؛
(١٢) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن مهرماه ١٣٦٥ : نتایج تفصیلی شهرستان بروجن ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(١٣) همو، نتایج آمارگیری جاری جمعیت ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(١٤) نقشه سیاحتی استان چهارمحال و بختیاری ، شهرکرد ( بی تا. ) .

/ خسرو خسروی /