حربى ، ابواسحاق ابراهیم ‌بن اسحاق، عالم و محدّث حنبلى خراسانی‌الاصل ساكن بغداد، در قرن سوم. به نوشته خطیب بغدادى (ج ٦، ص ٥٢٣)، حربى در ١٩٨ به‌ دنیا آمده است. عموم شرح ‌حال ‌نگاران بعدى نیز بخش عمده مطالب خود را درباره حربى به نقل از او آورده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ابن ابی‌یعلى، ج ١، ص ٢١٨ـ٢٣٥؛ سمعانى، ١٤٠٨، ج ٢، ص١٩٧ـ ١٩٨؛ قفطى، ج ١، ص ١٥٥ـ ١٥٨). اصل حربى از مرو بود، ولى در بغداد سكونت داشت (خطیب بغدادى، ج ٦، ص ٥٢٣ـ ٥٢٤). به‌ نوشته خطیب بغدادى (همانجا)، مادر حربى از قبیله تغلبیه بود. سبب شهرت او به حربى، طبق گفته خود او اقامتش در محله حربیه، در بخش غربى بغداد، بوده است (سمعانى، ١٤٠٨، ج ٢، ص ١٩٧؛ براى وجه نام‌گذارى این محله رجوع کنید به یاقوت حموى، ذیل «حربیه»). درباره مراحل اولیه زندگى حربى اطلاعى در دست نیست. به نوشته خطیب بغدادى (ج ٦، ص ٥٢٤)، حربى اموال فراوانى را كه به ارث برده بود، صرف یادگیرى حدیث كرد.

از مقایسه سال ولادت حربى با تاریخ وفات استادش حسن‌بن موسى بغدادى در ٢١٠، در می‌یابیم كه حربى از حدود ده سالگى به فراگیرى دانش حدیث پرداخته است (حربى، ١٤٠١، مقدمه حمد جاسر، ص ١٧، ٥٠). برخى مشایخ حربى، ابونعیم فضل ‌بن دكین*، علی‌بن جعد جوهرى*، احمدبن حنبل*، و محمدبن مقاتل مروزى بودند (خطیب بغدادى، ج ٦، ص ٥٣٢؛ براى فهرست كاملِ مشایخ وى رجوع کنید به حربى، ١٤٠١، همان مقدمه، ص ٣٨ـ٨٣). حربى همانند دیگر حنبلیان بغداد (براى نمونه رجوع کنید به ابن ابی‌یعلى، ج ١، ص ٧٨، ٨١، ٩٥)، مسموعات خود از احمد بن حنبل را به ‌نام المسائل نقل كرده كه ابوالحسین محمدبن ابی‌ یعْلى فرّاء نسخه‌اى از آن را در اختیار داشته (رجوع کنید به همان، ج ١، ص ٢١٩) و برخى مطالب آن را نقل كرده است (رجوع کنید به همان، ج ١، ص ٢٣٢ـ٢٣٣). از حربى كسان بسیارى حدیث نقل كرده‌اند، از جمله محمدبن علی‌بن عَلون مُقرى، ابوبكربن مالك قَطیعى، عبیداللّه‌بن احمدبن بُكَیر و برخى عالمان نحوى چون ابوبكر محمدبن قاسم انبارى، و ابوعمرو زاهد مشهور به غلام ثعلب (خطیب بغدادى، همانجا؛ قفطى، ج ١، ص ١٥٥؛ براى فهرست راویان حربى رجوع کنید به حربى، ١٤٠١، همان مقدمه، ص ٢٤٠ـ٢٥٣). در منابع رجالى، حربى را محدّثى ثقه، صادق و خبره وصف كرده و زهد و تقواى او را ستوده‌اند (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج ٦، ص ٥٣٧؛
ابن ابی‌یعلى، ج ١، ص ٢٢٦، ٢٣١ـ٢٣٢). وى در ٢١ ذیحجه ٢٨٥ در بغداد درگذشت و در خانه‌اش به خاك سپرده شد (خطیب بغدادى، همانجا؛
سمعانى، ١٤٠٨، ج ٢، ص ١٩٨).

برخى تألیفات منسوب به حربى كه نسخه‌اى از آنها باقى نمانده عبارت‌اند از: كتاب الادب، كتاب‌المغازى، كتاب‌التیمم (ابن‌ندیم، ص ٢٨٧)، دلائل النبوة، كتاب‌الحمام، ذم‌الغیبة، سجودالقرآن (ابن ابی‌یعلى، ج ١، ص ٢١٩)، كتاب‌السروى (خطیب بغدادى، ج ٦، ص ٥٣٢؛
حربى، ١٤٠١، همان مقدمه، ص ٢٢٤ـ٢٢٦؛
رجوع کنید به حربى، ١٤٠١، همان مقدمه، ص ٢٢١ـ ٢٣٩). ذهبى در تذكرةالحفاظ (ج ٢، ص ٥٨٥) به در اختیار داشتن برخى آثار حربى اشاره كرده است. همچنین برخى آثار او در اختیار ابن‌حجر عسقلانى بوده است (رجوع کنید به ج ١، ص ٢٨٨، ج ٢، ص ٣٥٥، ٣٧٥، ٣٩٩).

حَمَد جاسر (حربى، ١٤٠١، مقدمه، ص ٢٦٢ـ٢٧٠) نسخه‌اى، كه آغاز آن افتاده بوده است، به‌ نام كتاب المناسك و اماكن طرق‌الحج و معالم‌الجزیرة را با ذكر دلایلى كتاب المناسك حربى دانسته و متن تصحیح شده آن را نیز منتشر كرده است (ریاض ١٣٨٩/١٩٦٩). عاید در مقدمه خود بر غریب‌الحدیث حربى (١٤٠٥، ج ١، ص ٤٧ـ٤٨)، دلایلى بر عدم قطعیت انتساب متن چاپ شده مذكور به حربى آورده است (براى تداول روایت المناسك رجوع کنید به سمعانى، ١٣٩٥، ج ٢، ص ١٢).

از دیگر آثار حربى، اكرام‌الضیف (١٣١٩ و ١٤٠٠) در قاهره چاپ غیرانتقادى شده است. از این كتاب نسخه‌اى در كتابخانه عاشر افندى شهر سلیمانیه به شماره ٦٦٧ و نسخه‌اى دیگر در كتابخانه استانبول (مجموعه ٢٣٧، گ ٧٩ـ١٠١) موجود است (حربى، ١٤٠١، مقدمه حمد جاسر، ص ٢٢٢). از اثر دیگر حربى، یعنى انتفاع‌الاموات بِإهداء التلاوات و الصدقات و سائر القربات، نسخه‌اى در كتابخانه رشیدافندى (مجموعه ١٥٩، رساله ٢، گ ١٥٩الف ـ ١٨٥الف) موجود است (ششن، ص ٣٨٢).

مهم‌ترین و معروف‌ترین كتاب حربى، غریب‌الحدیث است (رجوع کنید به ابن‌ندیم؛
قفطى، همانجاها) و خطیب بغدادى (ج ٦، ص ٥٢٣) از آن یاد كرده است. شیوه متداول در غریب الحدیث‌نگارى پیش از حربى، خاصه روش ابوعُبَید قاسم‌بن سلّام هروى، براساس اصل مسندنویسى (گردآورى احادیث حاوى واژه‌هاى غریب از هر یك از اصحاب و شرح آن) بود اما حربى، با تلفیق این شیوه و روش الفبایى لغویان، طریقى جدید در غریب‌الحدیث‌نگارى پدید آورد (مسعودى، ص ٩٤ـ٩٨). وى، همچنین ضمن بهره‌گیرى از آثار پیش از خود، اثرى جامع‌تر در غریب‌الحدیث تألیف كرد. كتاب وى در پنج مجلد تألیف شده و مشتمل بر تمام احادیثى بوده كه لفظى غریب در آنها وجود داشته است. براساس وصف ابن‌خیر اشبیلى (ص ١٩٤) از كتاب حربى، می‌توان دریافت كه حربى از اتمام این تألیف فراغت نیافته است (حربى، ١٤٠٥، ج ١، همان مقدمه، ص ٥٤ـ٥٥؛
همو، ١٤٠١، همان مقدمه، ص ٢٢٨). به‌نوشته عاید (حربى، ١٤٠٥، ج ١، مقدمه، ص ٥٥)، این گفته اشبیلى به‌سبب رواج نسخه‌اى ناقص از كتاب حربى در اندلس بوده است. ابن‌ندیم (همانجا) كتاب غریب‌الحدیث را وصف كرده است. حربى، به دلیل اعتقاد به باورهاى اهل حدیث درباره افضلیت خلفا، كتاب خود را نیز به همین‌گونه آغاز كرده است (رجوع کنید به همانجا). وى ابتدا متن حدیث را با سلسله سند كامل نقل كرده، سپس به بیان معناى كلمه غریب پرداخته و آنچه در توضیح آن از صحابه و تابعین نقل شده آورده و در مواردى از قرآن و اشعار عرب شواهدى ذكر كرده است. عاید (حربى، ١٤٠٥، ج ١، مقدمه، ص ٩٢ـ١٥٢) به تفصیل از ویژگیهاى این كتاب، با ذكر شواهد گوناگون، بحث نموده است.

مفصّل بودن كتاب و مباحث آن، سبب دشواریابىِ احادیث و مهجور ماندن كتاب شده، اما اثر او همچنان مورد استفاده محدّثان بوده و كسانى چون ابوبكر محمدبن قاسم انبارى، ابومنصور محمدبن احمد ازهرى و ابوعبید بكرى از آن مطالبى نقل كرده‌اند (رجوع کنید به همان مقدمه، ص ٥٨ـ٧٩). همچنین عاید (همان، ص ٨٠ـ٩١) نمونه‌هایى از تأثیر كتاب حربى را در تألیف كتابهاى غریب‌الحدیث پس از او نقل كرده است. ابن‌اثیر در النهایة فى غریب‌الحدیث و الاثر (ج ١، ص ١٠)، ضمن ستودن غریب‌الحدیث حربى، مفصّل بودن كتاب را علت مهجور ماندن آن ذكر كرده، اما به كامل و جامع بودن آن اشاره كرده و خود در تألیف كتابش از آن بهره برده است. بنابر تحقیق سلیمان‌بن ابراهیم عاید (حربى، ١٤٠٥، ج ١، مقدمه، ص ١٥٣)، تنها نسخه موجود از غریب‌الحدیث، نسخه‌اى ناقص از بخش پنجم كتاب در كتابخانه ظاهریه دمشق (موجود در «مكتبةالاسلام») است و خود وى متن انتقادى آن را منتشر كرده است (مكه ١٤٠٥/ ١٩٨٥). دُخَیل ‌بن صالح ‌لحیدان در مقاله‌اى (ص ٦٩ـ٢١٨) به بررسى و تخریج برخى احادیث مرفوع غریب‌الحدیث حربى پرداخته است. حربى شعر نیز می‌سروده و خطیب بغدادى (ج ٦، ص ٥٣٥ـ٥٣٧) نمونه‌هایى از اشعار وى را نقل كرده است.

منابع :
(١) ابن‌ابی‌یعلى، طبقات‌ الحنابلة، چاپ عبدالرحمان ‌بن سلیمان عثیمین، ریاض ١٤١٩/١٩٩٩؛
(٢) ابن‌اثیر، النهایة فى غریب‌الحدیث والاثر، چاپ صلاح‌بن محمدبن عویضه، بیروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(٣) ابن‌حجر عسقلانى، المجمع المؤسس للمعجم‌المفهرس، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلى، بیروت ١٤١٣ـ١٤١٥/ ١٩٩٢ـ١٩٩٤؛
(٤) ابن‌ندیم (تهران)؛
(٥) محمدبن خیر اشبیلى، فهرسة مارواه عن شیوخه من‌الدواوین المصنفة فى ضروب‌العلم و انواع‌المعارف، چاپ فرانسیسكو كودرا و ریبرا تاراگو، ساراگوسا ١٨٩٣، چاپ افست بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٦) ابراهیم‌بن اسحاق حربى، غریب‌الحدیث، چاپ سلیمان‌بن ابراهیم عاید، مكه ١٤٠٥/ ١٩٨٥؛
(٧) همو، كتاب‌المناسك و اماكن طرق‌الحج و معالم الجزیرة، چاپ حمد جاسر، ریاض ١٤٠١/١٩٨١؛
(٨) خطیب بغدادى؛
(٩) محمدبن احمد ذهبى، كتاب تذكرةالحفاظ، حیدرآباد، دكن ١٣٨٨ـ ١٣٩٠/ ١٩٦٨ـ١٩٧٠؛
(١٠) عبدالكریم‌بن محمد سمعانى، الانساب، چاپ عبداللّه عمر بارودى، بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٨؛
(١١) همو، التحبیر فی‌المعجم ‌الكبیر، چاپ منیره ناجى سالم، بغداد ١٣٩٥/١٩٧٥؛
(١٢) رمضان ششن، مختارات من المخطوطات العربیة النادرة فى مكتبات تركیا، استانبول ١٩٩٧؛
(١٣) علی‌بن یوسف قفطى، اِنباه‌الرواة على اَنباه ‌النحاة، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، ج ١، قاهره ١٣٦٩/١٩٥٠؛
(١٤) دخیل لحیدان، «الاحادیث المرفوعة فى كتاب غریب‌الحدیث للامام الحربى (١٩٨ـ٢٨٥ه ) من باب ’ریاء‘ الى نهایة باب ’نشف‘ دراسة و تخریجاً»، مجلة جامعةالامام محمدبن سعودالاسلامیة، ش ٣٤ (ربیع‌الآخر ١٤٢٢) ؛
(١٥) عبدالهادى مسعودى، «سیر تدوین غریب‌الحدیث»، فصلنامه علمى ـ تخصصى حدیث، سال ٤، ش ٣ (پاییز ١٣٧٨)؛
(١٦) یاقوت حموى.

/ ملیحه خودكار /