پامنار ، نام چند مسجد و محلّه در کنار مناره (گلدستة مسجد). معروفترین مسجدها و محله هایی که در ایران به پامنار شهره اند عبارت اند از:

١) پامنار تهران ، مسجدی است به مساحت تقریبی ٤٣٠ متر مربع که اکنون در خیابانی به همین نام در منطقة دوازده تهران قرار دارد. وجه تسمیة گذر پامنار، وجود «منار» (مأذنة ) مسجد عود لاجان معروف به مسجد و مدرسة میرزاصالح (یا آبهرام : آغابهرام ) از آثار قرن سیزدهم است که به شماره ٤١٠ در فهرست بناهای تاریخی ایران به ثبت رسیده است (مشکوتی ، ص ٢٠٥).به گفتة ورجاوند، در گذشته ، محلة پامنار یکی از گذرهای محلة «عود لاجان » بوده که به صورت بازارچه ای (به طول ٤٠٠ ، ١ متر)، «دروازة شمیران » را به شبکة «بازار» متصل می ساخته است . درگذر پامنار، باغهایی نیز وجود داشت که یکی از آنها را سفارت روسیة تزاری خرید و بعدها که سفارت مذکور به جای دیگری منتقل شد، این باغ که اکنون در ضلع غربی خیابان پامنار واقع است ، به مرکز بازرگانی سفارت روسیه اختصاص یافت . پس از توسعة معابر، بازارچة پامنار که خود مجموعه ای شامل کاروانسرا، تیم ، تیمچه ، تکیه ، حمام ، آب انبار، مسجد و مدرسه بود، به خیابان پامنار تبدیل شد و بعضی از بناهای قدیمی در این تبدیل و توسعه ، از میان رفت . اما «منار» مسجد و مدرسة میرزاصالح ، پس از اتمام طرح توسعه ، به «مدرسة انصاریه » تغییر نام یافت ( دایرة المعارف تشیع ، ذیل مادّه ) و عاقبت پس از تغییراتی در ١٣٧٢ ش از طرف منطقة دوازده آموزش و پرورش تهران ، «مدرسة ولایت فقیه » نام گرفت . محلة پامنار بویژه در سالهای نهضت ملی شدن نفت ، به دلیل سکونت آیت الله کاشانی در آن محله و آمدوشد خواص و عوام بدانجا به یکی از کانونهای مهم سیاسی تبدیل شد و شهرت بسیار یافت (مکی ، ص ٢٢٣؛ عراقی ، ص ٥٩؛ موحد، ج ٢، ص ٧٦٤، ٧٦٦).

٢) پامنار رامشه ، مسجد و محلة پامنار رامشه واقع در دهستان رامشه در بخش رامشة اصفهان ، متعلق به عصر صفوی (اواخر قرن دهم ) است . مساحت کنونی این مسجد کوچک نزدیک به صد مترمربع و دارای مناره ای به ارتفاع دوازده متر و محرابی قدیمی است .

٣) پامنار زواره ، مسجد و محلة پامنار زواره که اکنون بخشی از شهرستان اردستان در استان اصفهان است ، در ٣٨٠ به دستور عبدالله بن کمال الدین ابراهیم بنا شده و به علت منارة بلند آن (به ارتفاع ٢٣ متر)، این بنا و محلة اطراف آن به پامنار شهرت یافته است . مساحت کل آن پانصد متر مربع و مساحت شبستان آن قریب دویست مترمربع است . این مسجد گنبد ندارد، ولی دارای منبری است که در ١٢٧٥ ساخته شده است . مسجد پامنار زواره در حال حاضر در کوچة پامنار زواره ، نرسیده به حسینیة بن کویه ، واقع است .

٤) پامنار سبزوار، مسجد پامنار که در روزگار حمزة بن آذرک خارجی ویران گشته بود در ٢٦٦ در زمان خلافت معتمدبالله عباسی بازسازی شد (بیهقی ، ص ٤٩ـ٥٠) و سالها مسجد آدینة بیهق نیز بود. پادشاه بلغار در ٤١٥ برای هزینه های آن اموالی از بلغار به بیهق فرستاده بود (همان ، ص ٥٣). این مسجد، تا زمان تأسیس مسجدجامع سبزوار در ٦٣٢ همچنان مسجدجامع شهر بود (علینقی امین ، ص ٩٤٩ـ٩٥٠). مساحت این مسجد حدود ٩٣٤ مترمربع و دارای مناره ای است به ارتفاع پانزده متر (اعتمادالسلطنه ، ج ٣، ص ٢٠٨) که همچون منار جنبان اصفهان ، جنبان است (حسن امین ، ص ٨٧٣ ـ ٨٧٤) و بر فراز آن کتیبه ای به خط کوفی وجود دارد(اعتمادالسلطنه ، همانجا).در نیمة اول سدة حاضر به همت سیدیحیی نظام زاده ، فرزند نظام العلمای سبزواری ، تعمیراتی در آن به عمل آمده و قرائت خانه و کتابخانه ای نیز در آن احداث شده است (علینقی امین ، ص ٩٥٠).

٥) پامنار سمنان ، مسجدی در خیابان صاحب الزمان در بخش مهدی شهر سمنان ، متعلق به اواخر قرن سیزدهم هجری . کل مساحت مسجد هفتصد و مساحت شبستان آن قریب ٣٢٠ مترمربع است . این مسجد مناره ای به ارتفاع پانزده متر دارد.

٦) پامنار کاشان ، مسجدی در خیابان ملاّ حبیب الله شریف کاشانی در کاشان ، به مساحت ٤٣٠ مترمربع . نام محلی آن «دربند پامنار» است و اکنون مناره ای ندارد.

٧) پامنار کرمان ، مسجدی از قرن هشتم هجری است که بنابر کتیبة آن در ٧٩٣ به امر سلطان عمادالدین ، از سلاطین آل مظفّر، ساخته شده و به شمارة ٢١٠ در فهرست بناهای تاریخی ایران به ثبت رسیده است (مشکوتی ، ص ١٥٧).

٨) پامنار قم ، مسجد جواد کنونی در خیابان آذر (محلة پامنار سابق ). این مسجد در ١٣٥١ ش به همت حاج علی گرکانی بازسازی شده است و ٢٥٠ مترمربع مساحت دارد.

منابع :
(١) علاوه بر اطلاعات برگرفته از منبعِ ایران . وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی . دبیرخانة ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانونهای فرهنگی و هنری مساجد، بانک اطلاعاتی مساجد (داده های رایانه ای )، ١٣٧٨ ش ؛
(٢) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، مطلع الشمس ، چاپ سنگی تهران ١٣٠١ـ١٣٠٣؛
(٣) حسن امین ، «منارجنبان سبزوار»، وحید ،دورة ١٢، ش ١١ (بهمن ١٣٥٣)؛
(٤) علینقی امین ، «مساجد و مدارس سبزوار»، وحید ، دورة ١٢، ش ١٢ (اسفند ١٣٥٣)؛
(٥) علی بن زید بیهقی ، تاریخ بیهق ، چاپ احمد بهمنیار، تهران ١٣٤٥ ش ، چاپ افست تهران ١٣٦١ ش ؛
(٦) دایرة المعارف تشیع ، زیرنظر احمد صدرحاج سیدجوادی ، کامران فانی ، و بهاءالدین خرمشاهی ، تهران ١٣٦٦ ش ـ ، ذیل «پامنار» (از پرویز ورجاوند)؛
(٧) مهدی عراقی ، ناگفته ها: خاطرات شهید حاج مهدی عراقی ، پاریس ـ پائیز ١٩٧٨ـ١٣٥٧ ، به کوشش محمود مقدسی ، مسعود دهشور، و حمیدرضا شیرازی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٨) نصرت الله مشکوتی ، فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران ، تهران ١٣٤٩ ش ؛
(٩) حسین مکی ، وقایع سی ام تیر ١٣٣١ ، با تجدیدنظر و اضافات ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٠) محمدعلی موحد، خواب آشفته نفت : دکتر مصدق و نهضت ملی ایران ، تهران ١٣٧٨ ش .

/ سیدحسن امین /