بروجردی ، رحیم ، از فقها و پیشوایان مذهبی مشهد و مؤلف چند اثر علمی . در ١٢٢٤ در بروجرد زاده شد. پدرش میرزا محمّد نام داشت . پس از فراگرفتن مقدمات و دورة اولیة سطح ، در زمرة شاگردان شیخ اسدالله بروجردی * معروف به «حجة الاسلام » (متوفی ١٢٧١) درآمد و فقه را در سطح بالا از او فراگرفت و اصول را از حاج سیدمحمد شفیع جاپلقی (متوفی ١٢٨٠) آموخت (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٢ـ١٣٦٣ ش ، ج ٢، ص ٦٨٧ـ٦٨٨؛ همو، ١٣٦٣ ش ، ص ١٩٤؛ آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٤، جزء ٢، قسم ٢، ص ٧٢٣). در هفده سالگی به نجف رفت و در زمرة شاگردان شیخ محمدحسن صاحب جواهر (متوفی ١٢٦٦) درآمد و چون بر المختصرالنافع شرحی نوشت که استادش آن را پسندید، از شیخ محمدحسن تصدیق اجتهاد گرفت (بامداد، ج ٥، ص ٢٤٧). بروجردی در نجف و سپس در کربلا به تدریس پرداخت ، تا آنکه به درخواست بزرگان مشهد در ١٢٥٨ به قصد تدریس و ارشاد به آن شهر رفت و مورد توجه قرار گرفت ؛ و چون ساکن محلة بالاخیابان مشهد بود به «بالاخیابانی » معروف شد.

در ١٢٦٦، پس از سرکوب شدن محمدحسن خان سالار و فرونشستن آشوب مشهد، میرزاتقی خان امیرکبیر، بروجردی را به نیابت تولیت آستان قدس منصوب کرد. وی حدود یک سال آن منصب را برعهده داشت و تا حدودی موفق به اصلاح امور شد تا در ١٢٦٧، میرزاعبدالباقی گیلانی به جای او این سمت را برعهده گرفت (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٢ـ١٣٦٣ ش ، ج ٢، ص ٦٨٨؛ همو، ١٣٦٣ ش ، همانجا؛ بامداد، ج ٢، ص ٢٣٧، ٢٩٢، ج ٥، ص ٢٤٧(.

بروجردی در ١٣٠٩ در ٨٥ سالگی درگذشت و در رواق دارالسیادة حرم رضوی به خاک سپرده شد (بامداد، ج ٥، ص ٢٤٧(

آثار او عبارت اند از : شرح مختصرالنافع ؛ جوامع الکلام فی شرح قواعدالاحکام ، که در ١٢٧٤ آن را تألیف کرده و به گفتة آقابزرگ طهرانی (١٤٠٣، ج ٥، ص ٢٥٢) کتاب بزرگی است و نسخة آن به خط خودش در کتابخانة ملک تهران موجود است . در تعلیقات کرام البررة (قسم ٢، تعلیقة شمارة ١٣٢٠) کتابی با همین نام در چند مجلّد به عبدالرحیم بروجردی (متوفی ١٢٧٧) نسبت داده شده است که ظاهراً اشتباه است و همین کتاب محمدرحیم بروجردی است ( رجوع کنید به آستان قدس رضوی . کتابخانة مرکزی ، ص ١٧٥)؛ الهدیة الرضویة ، که برگزیده ای از کتابهای مزار و در آداب زیارت امام رضا علیه السلام است . این کتاب با عنوان التحفة الرضویه نیز شناسانده شده و آقابزرگ طهرانی (همان ، ج ٢٥، ص ٢٠٨) احتمال می دهد که مؤلّف بعد از اتمام کتاب نام آن را تغییر داده است . بروجردی کتابخانة بزرگی داشته که با نسخه های آثار و دستنوشته های او به کتابخانة حاج حسین آقا ملک انتقال یافته است (همان ، ج ٥، ص ٢٥٢). دو پسر او، شیخ حسن و شیخ عبدالحسین ، هم از روحانیان مشهد بوده اند (همو، ١٤٠٤، جزء ١، قسم ٢، ص ٧٢٣). اعقاب او لقب «رحیمی » را برای خود برگزیده اند. در یادداشتهای قزوینی (ج ٨، ص ٢٦٤) شرح حال این بروجردی اشتباهاً برای عبدالرحیم بروجردی ، عالم نامبردار تهران در قرن سیزدهم ، ثبت شده است (محبوبی اردکانی ، ص ٧٤٩).

منابع :
(١) آستان قدس رضوی . کتابخانة مرکزی ، فهرست الفبائی کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی ، تألیف محمد آصف فکرت ، مشهد ١٣٦٩ ش ؛
(٢) محمد محسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٣) همو، طبقات اعلام الشیعة ، جزء ١: نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، جزء ٢، الکرام البررة ، مشهد ١٤٠٤؛
(٤) محمد حسن بن علی اعتمادالسلطنه ، المآثر والا´ثار، در چهل سال تاریخ ایران ، چاپ ایرج افشار، ج ١، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٥) همو، مطلع الشمس ، چاپ سنگی تهران ١٣٠١ـ١٣٠٣، چاپ تیمور برهان لیمودهی ، چاپ افست تهران ١٣٦٢ـ١٣٦٣ ش ؛
(٦) مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٧) محمد قزوینی ، یادداشتهای قزوینی ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٨) حسین محبوبی اردکانی ، تعلیقات حسین محبوبی اردکانی بر المآثر و الا´ثار ، در چهل سال تاریخ ایران ، چاپ ایرج افشار، ج ٢، تهران ١٣٦٨ ش .

/ محمود مهدوی دامغانی /