بِشَنْداس ، نقاش نامور مکتب مغولی هند در نیمة اول قرن یازدهم . او هندو، و نام اصلی اش ویشنوداس است . نقاشی را از دربار اکبر (حک : ٩٣٦ـ١٠١٤) پادشاه گورکانی هند آغاز کرد. یکی از آثار او در این دوره ، که در موزة کنزینگتن لندن نگهداری می شود، منظرة باغی است در آگره که بابر ( مؤسس سلسلة تیموری هند ) در گوشه ای از آن لمیده است . چهرة بابر در این تصویر به قلم نقاش دیگر این دوره نانها است (غروی ، ش ١٥٠، ص ٢١). بشنداس ، بالچند ، ابوالحسن ، منصور و دولت از جمله نقاشان جوانی بودند که در دورة جهانگیر (حک : ١٠١٤ـ١٠٣٧) پرورش و شهرت یافتند (داس ، ص ٣). برخی صاحبنظران او را ماهرترین صورتگر این دوره می دانند (عبدالعزیز، ص ٤٠). او به همراه خان عالم ، سفیر جهانگیر، به ایران اعزام شد تا از شاه عباس اول (حک :٩٧٨ـ١٠٣٨) و بزرگان دربار او تصاویری تهیه کند (گدار، ج ٢، ص ٢٦؛ غروی ، همانجا؛ کریم زاده تبریزی ، ج ١، ص ١٠١). جهانگیر نیز در خاطراتش به این سفر بشنداس و «شبیه »هایی که او از شاه و ارکان دولت او کشیده بود اشاره کرده است (ص ٣٢٣). تصاویر بشنداس از شاه عباس ، خانواده و دربارش رضایت جهانگیر را جلب کرد و یک فیل و هدایای دیگر به وی پاداش داد (داس ، ص ٤٠). بهترین تصاویر برجای مانده از شاه عباس ، همانهاست که بشنداس صورتگری کرده است (غروی ، ش ١٤٩، ص ٥٧). چهره و سنّ وی در همة این تصاویر یکسان می نماید (گدار، ج ٢، ص ٢٧).

از بهترین آثار بشنداس که به موزة بوستون امریکا تعلق دارد، تصویری از خان عالم است که در فضای باز و بدون تشریفات ، در حالت نشسته ظرفی از سنگ یشم به شاه عباس هدیه می کند (غروی ، ش ١٥٠، ص ٢١؛ داس ، ص ٤١). این ملاقات را رضا عباسی به حالت ایستاده به تصویر آورده است . رابینسون ، فهرستی شامل یازده تصویر از این دیدار همراه با نسخه های تقلیدی آن تصاویر که در مجموعه های مختلفی نگهداری می شوند، گرد آورده است (داس ، ص ١٣). علاوه بر اینها، تصویر دیگری از شاه عباس ، سوار بر اسب که خدمتگزاری در مقابل او ایستاده و بازی شکاری به دست گرفته ، با رقم «عمل بشنداس »، متعلق به موزة ارمیتاژ است . تصویر ایستادة دیگری

جهانگیرشاه و شاه عباس ، اثر بشنداس ، مکتب هند

نیز از همین پادشاه که شمشیر به کمر و تفنگ در دست دارد با رقم «عمل بشنداس » در کتابخانة کاخ گلستان نگهداری می شود. اثر دیگر او از این شاه در وضعی است که او بر روی صندلی نشسته و دو نفر از اعیان در حضور او ایستاده اند و شاه بازی شکاری در دست دارد. این تصویر متعلق به آکادمی (فرهنگستان ) علوم شوروی ( سابق ) است . تصاویر دیگری نیز از شاه عباس در مجموعة تاگور (کلکته ) و موزة بریتانیا نگهداری می شود (کریم زاده تبریزی ، ج ١، ص ١٠١ـ١٠٢؛ غروی ، ش ١٤٨، ص ٢٢؛ گدار، ج ٢، ص ٢٧؛ تیتلی ، ص ١٦٣).

مهمترین آثار نقاشی دورة جهانگیر مجموعه های مصوری است که مرقّع نامیده می شوند. از آن دوره ، چهار مرقع شناسایی شده که از میان آنها مرقع گلشن بسیار قابل توجه است . البته برخی تصاویر آن متعلق به دورة پدر یا جدّ جهانگیر است (غروی ، ش ١٤٩، ص ٥٨؛ داس ، ص ٣؛ بهنام ، ص ٢). این مجموعه در ١٢٦٠ در عهد محمدشاه قاجار (حک : ١٢٥٠ـ ١٢٦٤) در کتابخانة کاخ گلستان ثبت ، و در زمان ناصرالدین شاه (حک : ١٢٦٤ـ١٣١٣) از نو منقّح و مجلّد شده است (گدار، ج ٢، ص ١٣). شش تصویر از این مرقع کار بشنداس است که چهار تصویر آن عبارت اند از: نگارگریِ سه تن از امرای تیموری از جمله بابر که متعلق است به حدود ١٠٤٠، تصویر دیگر از شاه عباس متعلق به حدود ١٠١٣ و سومین اثر، صورت خدابنده میرزا پدر شاه عباس اول است (گدار، ج ٢، ص ١٨ـ١٩، ٢٦، ٧٥، ٧٧ـ ٧٨). نقاشی دیگری از این مجموعه محفل هنرمندانی

است که به کتابت و تصویرگری مشغول اند (کریم زاده تبریزی ، ج ١، ص ١٠٢). حواشی این مرقع به دستور جهانگیر با نقوش عربی ـ اسلامی ، اسلیمیها، منظره ها و چهره سازیهایی از شخصیتهای گوناگون آذین شده است . بر این حواشی فقط امضای آقارضا، بشنداس و دولت دیده می شود (گدار، ج ٣، ص ١٨٦).

بشنداس آنگونه که دولت تصویر نیمرخ او را کشیده ، مردی است لاغراندام با چهره ای متفکر. در این تصویر، وی جامه ای سپید پوشیده و با بی قیدی عبایی سبز بر شانه انداخته است . امضای اثر، بشنداس را برادرزادة نانها، تصویرگر همان دوره معرفی می کند (گدار، ج ٣، ص ١٩٥ـ١٩٦؛ کریم زاده تبریزی ، ج ١، ص ١٠١).

مرقع جهانگیر از دیگر مجموعه های این دوره است که در کتابخانة دولتی برلین نگهداری می شود و دو اثر از بشنداس در آن موجود است ؛ یکی چهرة راجه سورج سینگ ، دایی جهانگیر و دیگری تصویر بهادرخان ازبک حکمران قندهار (غروی ، ش ١٤٩، ص ٥٨، ش ١٥٠، ص ٢١؛ کریم زاده تبریزی ، ج ١، ص ١٠٢). در کتاب انوار سهیلی متعلق به کتابخانة بریتانیا نیز اثر دیگری از این نگارگر دیده می شود که موضوع آن سلطان بغداد و دختران چینی است (کریم زاده تبریزی ، همانجا؛ تیتلی ، ص ٦٣). آثار شناخته شدة دیگر این نگارگر را می توان در موزة کنزینگتن ، مرقع گورگیان ، مجموعة تاگور در کلکته ، مجموعة اردشیر (غروی ، ش ١٥٠، ص ٢١، ٢٣)، مجموعه روچیلد (کریم زاده تبریزی ، همانجا) و موزة بریتانیا دید (تیتلی ، ص ١٦٤).

بشنداس که نگارگری درباری بود، از تأثیر سیاستهای جهانگیر و شیوه های هنری آن دوره برکنار نماند. جهانگیر برخلاف اکبرشاه ، به جای تصویرسازی کتب ، به اقتضای تمایلات طبیعت گرایانه اش ، نقاشان را به کشیدن تصاویری از زندگی روزمرّة خویش و گیاهان و حیوانات ترغیب می کرد که حاصل آن رها شدن نگارگری هند از مکتب صفوی بود (غروی ، ش ١٤٩، ص ٤٨). همچنین در این دوره ، ترسیم دقیق تمثال اشخاص معتبر، تک چهره یا گروهی ، رواج یافت (گدار، ج ٢، ص ١٢؛ چند، ص ٣٣١؛ غروی ، ش ١٤٩، ص ٥٥؛ کونل ، ص ٢٢٣؛ کلارک ، ص ٢). در این شیوه ، و بویژه در ترسیم جزئیات چهره و مجلس آرایی ، نیز بشنداس دقیق و صاحب سبک موفق بوده است (غروی ، ش ١٥٠، ص ٢٣؛ کریم زاده تبریزی ، ج ١، ص ١٠١؛ شریف زاده ، ص ٢٠٩).

منابع :
(١) عیسی بهنام ، «آشنائی با چند نقاش ایرانی و هندی در اوایل قرن یازده هجری »، هنر و مردم ، دورة جدید، ش ٢٠ (خرداد ١٣٤٣)؛
(٢) جهانگیر، امپراتور هند، جهانگیرنامه ( یا ) توزک جهانگیری ، چاپ محمد هاشم ، تهران ١٣٥٩ ش ؛
(٣) تارا چند، تأثیر اسلام در فرهنگ هند ، ترجمة علی پیرنیا و عزیزالدین عزالدین عثمانی ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(٤) عبدالمجید شریف زاده ، تاریخ نگارگری در ایران ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٥) مهدی غروی ، «جادوی رنگ »، هنر و مردم ، سال ١٣، ش ١٤٨ (بهمن ١٣٥٣)، ش ١٤٩ (اسفند ١٣٥٣)، ش ١٥٠ (فروردین ١٣٥٤)؛
(٦) محمدعلی کریم زاده تبریزی ، احوال و آثار نقاشان قدیم ایران و برخی از مشاهیر نگارگر هند و عثمانی ، لندن ١٣٦٣ـ١٣٧٠ ش ؛
(٧) ارنست کونل ، هنر اسلامی ، ترجمة هوشنگ طاهری ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٨) آندره گدار، و دیگران ، آثار ایران ، ترجمة ابوالحسن سروقد مقدم ، مشهد ١٣٦٥ـ ١٣٦٨ ش ؛

(٩) Sh. Abdul Aziz, The imperial library of the Mughuls , Lahore ١٩٦٧;
(١٠) C. Stanley Clarke, Mughal paintings: the school of Jahangir , New Delhi ١٩٨٣;
(١١) Asok Kumar Das, Splendour of Mughal painting , Bombay ١٩٨٦;
Norah M. Titley, Miniatures for Persian manuscripts: a catalogue and subject index of paintings from Persia, India and Turkey

(١٢) in the British Library and the British Museum, London ١٩٧٧.

/ اکرم ارجح /