جهان‌آرا ، محمدعلی‌، فرمانده‌ سپاه‌ پاسداران‌ انقلاب‌ اسلامی‌ خرمشهر. در شهریور ١٣٣٣ در خرمشهر به‌ دنیا آمد و در دوران‌ تحصیل‌ در دبیرستان‌، به‌ جلسات‌ قرآن‌ و تفسیر رفت‌وآمد داشت‌. وی‌ در همان‌ اوان‌ به‌ هسته‌های‌ مبارزه‌ با حكومت‌ پهلوی‌ پیوست‌ و به‌ همراه‌ برادر كوچكش‌، در اواخر ١٣٤٩ ش‌، عضو گروهی‌ به‌نام‌ حزب‌اللّه‌ شد. اعضای‌ این‌ گروه‌ برای‌ برقراری‌ حكومت‌ اسلامی‌ به‌ رهبری‌ امام‌خمینی‌، به‌ مبارزه‌ مسلحانه‌ پرداختند اما مأموران‌ ساواك‌ با شناسایی‌ این‌ گروه‌، در ١٣٥١ ش‌ چهل‌ تن‌ از آنان‌، از جمله‌ جهان‌آرا، را دستگیر كردند. جهان‌آرا به‌ یك‌ سال‌ زندان‌ محكوم‌ شد (صمدی‌، ص‌ ٥١؛ نیكجو، ص‌٣٧٨) و پس‌ از آزادی‌، تحصیلات‌ دبیرستان‌ را به‌پایان‌ رساند و از ١٣٥٤ ش‌، در مدرسه‌ عالی‌ بازرگانی‌ تبریز به‌تحصیل‌ ادامه‌ داد. هم‌زمان‌، فعالیتهای‌ سیاسی‌ خود را با تأسیس‌ انجمن‌ اسلامی‌ از سر گرفت‌ (نیكجو، ص‌ ٣٧٣؛ صمدی‌، همانجا). در پی‌ آگاهی‌ ساواك‌ از فعالیتهایش‌ تحصیل‌ را رها كرد و به‌ گروه‌ «منصورون‌» پیوست‌ (این‌ گروه‌ مبارزاتی‌ در ١٣٤٩ ش‌ در خرمشهر تأسیس‌ شد و پس‌ از انقلاب‌ اسلامی‌ یكی‌ از هفت‌ گروه‌ تشكیل‌دهنده‌ سازمان‌ مجاهدین‌ انقلاب‌ اسلامی‌ بود؛ راهوارمنفرد، ص‌ ١٢٦؛ اكبرنژاد، ص‌ ١٢؛ نیكجو، ص‌ ٣٧٨).

دامنه‌ مبارزات‌ جهان‌آرا به‌ تهران‌، قم‌، یزد، اصفهان‌ و كاشان‌ گسترش‌ یافت‌. مأموران‌ ساواك‌ برادرش‌، علی‌، را در ١٣٥٧ ش‌ دستگیر و در زیر شكنجه‌ به‌ شهادت‌ رساندند. محمدعلی‌ در صدد بود از طریق‌ سیدعلی‌ اندرزگو برای‌ گذراندن‌ دوره‌ آموزش‌ جنگ‌ چریكی‌ به‌ سوریه‌ سفر كند اما درپی‌ واقعه‌ هفده‌ شهریور * ١٣٥٧ از سفر منصرف‌ شد («زندگینامه‌ محمدعلی‌ جهان‌آرا»، ص‌ ١٧؛ صمدی‌، ص‌ ٥٢؛ اكبرنژاد، ص‌ ٣٢ـ٣٣).با پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ ایران، جهان‌آرا به‌ زندگی‌ مخفی‌ خود پایان‌ داد و به‌ خرمشهر بازگشت‌. در همان‌ نخستین‌ روزهای‌ پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌، «كانون‌ فرهنگی‌ ـ نظامی‌ جوانان‌ مسلمان‌ خرمشهر» با هدایت‌ و راهنمایی‌ او تشكیل‌ شد. این‌ كانون‌ بازوی‌ اجرایی‌ دادگاه‌ انقلاب‌ بود و در دستگیری‌ عوامل‌ فراری‌ حكومت‌ پهلوی‌ نقش‌ داشت‌. در اوایل‌ ١٣٥٨ ش‌، جهان‌آرا مسئولیت‌ شاخه‌ نظامی‌ كانون‌ را به‌عهده‌ گرفت‌ و به‌ آموزش‌ نظامی‌ جوانان‌ خرمشهر پرداخت‌ (سپاه‌ پاسداران‌ انقلاب‌ اسلامی‌، ص‌ ٢٢ـ٢٣؛ انصاری‌ و همكاران‌، ص‌ ٥١ ـ٥٤؛ صمدی‌، ص‌ ٥٢ ـ٥٤).

در ١٣٥٨ ش‌، سازمان‌ سیاسی‌ خلق‌ عرب‌، كه‌ سازمانی‌ قومیت‌گرا بود، به‌ ستاد كانون‌ حمله‌ مسلحانه‌ كرد و هجده‌ تن‌ از اعضای‌ كانون‌، از جمله‌ جهان‌آرا، گروگان‌ گرفته‌ شدند كه‌ با وساطت‌ مقامات‌ محلی‌ آزاد شدند اما گروه‌ قومیت‌گرا با تسلط‌ یافتن‌ بر خرمشهر، شهر را به‌ آشوب‌ كشاند (سپاه‌ پاسداران‌ انقلاب‌ اسلامی‌، ص‌ ٢٥؛ انصاری‌ و همكاران‌، ص‌ ٥٧) و جنگ‌ مسلحانه‌ را آغاز كرد كه‌ تا دو ماه‌ ادامه‌ یافت‌ (رجوع کنید به اطلاعات، ش‌ ١٥٨٦٧، ٩ خرداد ١٣٥٨، ص‌ ١ـ٢؛ طالع‌، ص‌ ٦٢ـ٦٤؛ انصاری‌ و همكاران‌، ص‌ ٦١ـ ٦٨، ٧٧).

با پایان‌ یافتن‌ غائله‌، جهان‌آرا به‌ همراه‌ چند تن‌ از اعضای‌ كانون‌ در ١٣٥٨ ش‌ سپاه‌ پاسداران‌ انقلاب‌ اسلامی‌ خرمشهر را تشكیل‌ داد (نیكجو، ص‌ ٣٨٢). به‌ فاصله‌ اندكی‌ به‌ فرماندهی‌ این‌سپاه‌ منصوب‌ شد (صمدی‌،ص‌ ٥٣؛ اكبرنژاد، ص‌ ٣٤). در ١٣٥٨ ش‌، مهم‌ترین‌ اقدام‌ جهان‌آرا مقابله‌ با اقدامات‌ خرابكارانه‌ به‌ نام‌ جنگ‌ انفجارها، در منطقه‌ خرمشهر بود (هدایت‌ جهان‌آرا، مصاحبه‌ مورخ‌ ٧ تیر ١٣٨٣). موج‌ دوم‌ انفجارها از مهر ١٣٥٨ آغاز شد كه‌ كنسولگری‌ عراق‌ و مدرسه‌ عراقیها و دفتر مشترك‌ اداره‌ اروندرود در خرمشهر، سه‌ كانون‌ اصلی‌ طراحی‌ و پشتیبانی‌ آن‌ بود. با اقدامات‌ مستمر جهان‌آرا از تعداد انفجارها كاسته‌ شد، اما، انفجارها تا آغاز حمله‌ عراق‌ به‌ ایران‌ ادامه‌ داشت‌ (رجوع کنید به همان‌ مصاحبه‌؛ انصاری‌ و همكاران‌، ص‌ ١٠١ـ١١٧). در نیمه‌ نخست‌ ١٣٥٩ ش‌، در پی‌ فعالیتهای‌ نیروهای‌ عراقی‌ در مناطق‌ مرزی‌، جهان‌آرا وقایع‌ را از طرق‌ مختلف‌ به‌ مقامات‌ رسمی‌ كشور گزارش‌ كرد كه‌ ثمری‌ نداشت‌ و او ناگزیر در صدد آماده‌سازی‌ نیروهای‌ بومی‌ برای‌ دفاع‌ بر آمد (اكبرنژاد، ص‌ ١٧). پس‌ از حمله‌ عراق‌ به‌ ایران‌، جهان‌آرا نیروهای‌ سپاه‌ را در خرمشهر سازماندهی‌ كرد. آنها با وجود پشتیبانی‌ ناچیز مركز، ٣٥ روز در برابر نیروهای‌ عراقی‌ مقاومت‌ كردند و پس‌ از ناامیدی‌ از ارسال‌ نیروهای‌ كمكی‌ و مهمات‌، ناگزیر از تخلیه‌ شهر شدند. پیگیری‌ او در گزارش‌ كارشكنیهای‌ مسئولان‌ به‌ امام‌ خمینی‌، واكنشهایی‌ را به‌ دنبال‌ داشت‌ (رجوع کنید به «سید محمدعلی‌ جهان‌آرا در یك‌ نگاه‌»، ص‌ ٤؛ نیكجو، ص‌ ٣٨٧). جهان‌آرا در آبان‌ ١٣٥٩ به‌ فرماندهی‌ سپاه‌ اهواز منصوب‌ شد و در این‌ سمت‌، به‌ طراحی‌ و هدایت‌ اقدامات‌ نظامی‌ برای‌ جلوگیری‌ از پیشروی‌ نیروهای‌ عراقی‌ پرداخت‌. عملیات‌ ثامن‌الائمه‌ در ٥ مهر ١٣٦٠ كه‌ به‌ شكست‌ حصر آبادان‌ انجامید، از مهمترین‌ كارهای‌ او بود. پس‌ از موفقیت‌ در این‌ نبرد هواپیمای‌ حامل‌ جهان‌آرا و جمعی‌ از فرماندهان‌ ارشد سپاه‌ پاسداران‌ و ارتش‌ به‌دلیلی‌ نامعلوم‌ دچار سانحه‌ هوایی‌ شد و آنان‌ به‌ شهادت‌ رسیدند (صمدی‌، ص‌ ٥٤؛ روزها و رویدادها ، ج‌ ٣، ص‌ ٢٩ـ٣٠؛ ارتش‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ در هشت‌ سال‌ دفاع‌ مقدس‌ ، ج‌ ٣، ص‌ ٢٨٢ـ٢٨٣).

منابع‌:
(١) ارتش‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ در هشت‌ سال‌ دفاع‌ مقدس‌ ، تألیف‌ محمد جوادی‌پور و دیگران‌، تهران‌: سازمان‌ عقیدتی‌ سیاسی‌ ارتش‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، ١٣٧٣ـ١٣٧٦ ش‌؛
(٢) صغرا اكبرنژاد، خرمشهر؛
(٣) كو جهان‌آرا: گفت‌ و گو با صغرا اكبرنژاد همسر سردار شهید سید محمد جهان‌آرا ، تهران‌ ١٣٨٢ ش‌؛
(٤) مهدی‌ انصاری‌، محمد درودیان‌، و هادی‌ نخعی‌، خرمشهر در جنگ‌ طولانی‌ ، تهران‌ ١٣٧٧ ش‌؛
(٥) كریم‌ راهوار منفرد، احزاب‌، تشكلها و جناحهای‌ سیاسی‌ ایران‌ امروز: از سال‌ ١٣٨٠ـ١٣٥٧ ، تهران‌ ١٣٨٢ ش‌؛
(٦) روزها و رویدادها ، تهیه‌ و تنظیم‌ دفتر عقیدتی‌ سیاسی‌ فرماندهی‌ معظم‌ كل‌قوا، ج‌ ٣، تهران‌: زهد، ١٣٧٧ ش‌؛
(٧) «زندگینامه‌ محمدعلی‌ جهان‌آرا فرمانده‌ سپاه‌ پاسداران‌ منطقه‌ ٨ كشور»، اطلاعات‌ ، ش‌ ١٧٤١١، ٧ مهر ١٣٦٣؛
(٨) سپاه‌ پاسداران‌ انقلاب‌ اسلامی‌. مركز مطالعات‌ و تحقیقات‌ جنگ‌، خرمشهر در جنگ‌ ، تهران‌ ١٣٨٠ ش‌؛
(٩) «سیدمحمدعلی‌ جهان‌آرا در یك‌ نگاه‌»، رسالت، ش‌ ٢٢٢٥، ٣١ شهریور ١٣٧٢؛
(١٠) محمدعلی‌ صمدی‌، یادگار سرداران‌ ، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌؛
(١١) هوشنگ‌ طالع‌، تجاوز عراق‌، خیانت‌ خودی‌، حمایت‌ بیگانه، لنگرود ١٣٨٠ ش‌؛
(١٢) احسان‌ نیكجو، سیری‌ در اندیشه‌های‌ سرداران‌ شهید، تهران‌: بنیاد حفظ‌ آثار و ارزشهای‌ دفاع‌ مقدس‌، [بی‌تا.].

/ حسین‌ یكتا /