صوفی سعیدی ناگوری ، حمیدالدین، صوفی سلسلۀ چشتیه در قرن هفتم. او در دهلی به دنیا آمد. از کودکی به فراگیری علوم نزد استادانی چون شمس الدین حلوایی و محمد جوینی پرداخت (رضوی، ج١، ص١٢٧؛ قس بخاری، مقدمۀ غلام سرور، ص١٢١، که نوشته است او در ناگور زاده شد). سپس به اجمیر رفت و به معین الدین چشتی* دست ارادت داد (رضوی، همانجا). در آنجا با قطب الدین بختیار اوشی* همدرس بود. پس از مدتی ، حمیدالدین از بزرگترین خلفای معین الدین شد و از او سلطان التارکین لقب گرفت (میرخورد، ص١٦٦؛ عبدالحق دهلوی، ص٥٦ـ٥٧).

حمیدالدین با اجازۀ معین الدین به ناگور رفت و به تربیت سالکان پرداخت (بخاری، مقدمۀ غلام سرور،همانجا)؛از این رو، به ناگوری مشهور شد.گفته شده است که حمیدالدین به سبب اقامتش در روستای سوال / سیوال ،از توابع اجمیر، یا به سبب توجه خاص وی به سؤال و جواب در موضوعات تصوف، به سؤالی نیز معروف شد (غوثی شطاری، ص٥٤).

ناگوری با بهاءالدین زكریا مولتانی* و جلال الدین تبریزی* مكاتبه داشت (عبدالحق دهلوی، ص٥٧؛ لعلی بدخشی، ص١٦٨). مضمون غالب این نامه ها در نكوهش دنیا و در پیش گرفتن فقر، وتعریضی است به صوفیان سهروردی كه در ثروت اندوزی افراط می¬كردند (رجوع کنید به میرخورد، ص١٦٨ـ١٦٩؛ رضوی، ص١٢٨ـ١٢٩).

او در اواخر عمر، نوۀ خود، فریدالدین محمد، را به جانشینی برگزید و سلسلۀ اخلافش از طریق او ادامه یافت (شطاری، ص٥٥). وی در زندگی طولانی خود طریقۀ جدیدی تأسیس نكرد، اما بعدها یکی از نوادگانش، به نام نظام الدین نارئولی (متوفی ٩٩٩)، شاخۀ نظام شاهی چشتیه را بنیان نهاد (آریا، ص١٨٦).

حمیدالدین در ٦٧٣ وفات یافت و در ناگور به خاك سپرده شد (عبدالحق دهلوی، ص٥٧). اعقاب وی در ناگور جایگاه مهمی در حكومت و نیز در میان مردم یافتند، به گونه¬ای كه بیشترین اعتبار ناگور به عنوان كانونی مهم در تصوف، در زمان خواجه حسین ناگوری، یكی از اخلاف حمیدالدین، بوده است (رضوی، ص١٣٠ـ١٣١).

ناگوری نخستین نویسنده از مشایخ چشتیه به شمار می رود (حسنی، ج١، ص١١١). آثار او از چنان شهرتی برخوردار بود که نظام الدین اولیاء* برخی از سخنان او را انتخاب کرد و به خط خود نوشت. میرخورد نیز در سیر الاولیاء* از روی همین دست خط از حمیدالدین نقل قول کرده است(عبدالحق دهلوی، ص٥٦). مهم ترین آثار او عبارت اند از: اصول الطریقه، كه مشهورترین اثر ناگوری است (منزوی، ج٧، ص٩٦) و منسوب به او نیز دانسته شده است (ذکی، ص٨٨)؛ مراتب شریعت ( ذکی ، همانجا) ؛ و عشقیه یا خیالات العشاق، که گفتاری است به نثر روان آمیخته با نظم و با سربندهای«هیهات هیهات» و«ای جان من»، در موضوع عشق الهی. این اثر به قاضی حمیدالدین ناگوری نیز منسوب است (منزوی، ج٧، ص٦٦٠ـ٦٦١). رسائل دیگری نیز به وی نسبت داده شده است، ازجمله رساله در سه گروه بندگان برگزیده، رساله در سماع، رساله در سلوك ، و رساله در جواب سؤالات (همانجا).

آثاری نیز دربارۀ حمیدالدین نوشته شده كه از آن جمله است سرور الصدور و نور البدور. این اثر را فریدالدین چاك پران (متوفی ٧٣٤)، خلیفۀ ناگوری، نوشته و مهمترین اثر در بازشناخت ملفوظات و سوانح مهم زندگی او و خلفایش است (منزوی، ج٧،ص٤٨٣؛ اختر، ص١٦٢). بخشی از این اثر شامل اصل و ترجمۀ غزلی از نظامی گنجوی به زبان هندویی است كه گفته می شود خود حمیدالدین آن را به هندویی برگردانده و احتمالاً یکی از قدیم ترین ترجمه های اشعار نظامی در خارج از ایران است (سلیم اختر، ص١٦١).

منابع:
١- غلامعلی آریا، طریقه چشتیه در هند و پاكستان، تهران ١٣٦٥ش؛
(٢) جلال الدین بخاری، خلاصه الالفاظ جامع العلوم، چاپ غلام سرور، اسلام آباد١٣٧١ش؛
(٣) عبدالحی حسنی، نزهه الخواطر و بهجه المسامع و النواظر،هند ١٣٤١ش/١٩٦٢؛
٤- محمد ذكی، تصوف برّ صغیر مین، دهلی،١٣٧١ش/١٩٩٢؛
(٥) محمد سلیم اختر، محمدسلیم،"سرور الصدور"، درعابدی نامه ،دهلی،١٣٧١ش/١٩٩٢؛
(٦) محمدبن مبارك میرخورد، سیرالاولیاءدر احوال و ملفوظات مشایخ چشت، لاهور ١٣٥٧ش؛
(٧) محمد غوثی شطاری، گلزار ابرار، چاپ محمدذكی،علیگره، بی تا؛
(٨) لعل بیگ لعلی بدخشی، ثمرات القدس من شجرات الانس، چاپ كمال حاج سید جوادی، تهران ١٣٧٦ش؛
(٩) عبدالحق محدث دهلوی، اخبار الاخیار فی اسرار الابرار، چاپ علیم اشرف خان، تهران ١٣٨٣ش؛
(١٠) احمد منزوی، فهرستواره كتابهای فارسی، تهران ١٣٨٢ش؛

(١١) Saiyid Athar Abbas Rizvi, A History of Sufism in India, New Delhi ١٩٧٨.

/ فاطمه نوری/

تاریخ انتشار اینترنتی: ٠٨/٠٨/١٣٨٩