بنگاههای خیریة دولتی ، نهادهای خیریة عام المنفعه در امور رفاهی ، بهداشتی و درمانی . این بنگاهها را دولت برای بهبود وضعیت نامطلوب رفاهی و بهداشتی جامعة ایران (در سالهای جنگ جهانی دوم و پس از آن ) تأسیس کرد. مهمترین این بنگاهها عبارت بودند از: بنگاه حمایت مادران و نوزادان ، بنگاه نیکوکاری برای حمایت از بیماران بی بضاعت ، بنگاه شیرخوارگاهها برای جمع آوری ونگاهداری کودکان سرراهی و بنگاه حمایت از بیماران روانی (ایران . وزارت کشور، ص ١).

از این فهرست ، بنگاه حمایت مادران و نوزادان ، که نام اولیة آن «بنگاه حمایت مادران و نوزادان ، زنان باردار و بینوا» بود، به لحاظ سابقه و دامنة فعالیت ، اهمیت بیشتری داشت . این بنگاه که در ٢٥ آذر ١٣١٩ تأسیس شد، پس از جمعیت شیر و خورشید سرخ (جمعیت * هلالِاحمر) ایران ، قدیمترین مؤسسة خیریة دولتی به شمار می آید. طی جنگ جهانی دوم ، این نهاد به توزیع پوشاک و خوراک در میان فقرا اقدام می کرد و هزینة آن از محل کمکهای خیریه تأمین می شد ( دایرة المعارف فارسی ، ذیل «بنگاه حمایت مادران و نوزادان »؛ ایرانیکا ، ذیل «بنگاه حمایت مادران و کودکان »). ریاست بنگاه با هیئت مدیره بود و بنابر اساسنامه ، هدف اصلی این نهاد خیریه حمایت مادی و معنوی از نوزادان و مادران باردار، بیمار و مستمند بود. بنگاه برای دستیابی به این هدف ، شماری بیمارستان ، زایشگاه و درمانگاه تأسیس کرد (ایران . وزارت کشور، همانجا؛ بنگاه حمایت مادران و نوزادان ، ص ١٦). پس از اشغال ایران در شهریور ١٣٢٠، بنگاه که دچار بحران مالی شده بود کاملاً به منابع مالی دربار پهلوی وابسته شد و در همین سال یک بیمارستان بیست تختخوابه و شماری درمانگاه بنیان گذاشت (بنگاه حمایت مادران و نوزادان ، ص ١٤؛
ایرانیکا ، همانجا). در ١٣٢٢ ش ، نام بنگاه به «بنگاه حمایت مادران و نوزادان » تغییر یافت (بنگاه حمایت مادران و نوزادان ، ص ١٦). در ١٣٢٥ ش ، درآمد بنگاهِ اعانة ملی (حاصل از فروش بلیتهای بخت آزمایی ) و سینماها به این بنگاه اختصاص یافت و پس از آن ساختمان مرکزی ، درمانگاه و زایشگاه (تأسیس در ٢٥ آذر ١٣٣٨) بنا شد (همان ، ص ١٥، ٢٧). بنگاه حمایت مادران و نوزادان دارای بخشهای «بنگاه خدمات اجتماعی و راهنمایی بهداشت خانواده »، با هدف آموزش و تغذیة صحیح کودکان و پیشگیری از زایمانهای مکرر (همان ، ص ٦٧ـ٧٠)، و «آموزشگاه بهیاری » (تأسیس در ١٣٣٦ ش )، با دورة آموزشی دوساله برای تربیت پرستار و بهیار ماما بود (همان ، ص ٧٢،٨٢؛
ایرانیکا ، همانجا). این بنگاه علاوه بر تهران در شهرستانهای رشت ، مشهد، تبریز، اصفهان ، شیراز، قم ، نقده ، ساوه و ایذه شعبه هایی دایر کرد (بنگاه حمایت مادران و نوزادان ، ص ٩٥ـ٩٨). بودجة سالانة این بنگاه در ١٣٤٢ ش حدود پنجاه میلیون ریال و از محل شهرداری تهران ، عوارض بنزین ، سینماها و بنگاه اعانة ملی بود (همان ، ص ٢١؛
ایرانشهر ، ج ٢، ص ١٤٤٧).

«بنگاه نیکوکاری » که در ١٣٢٢ ش ، با هدف درمان کودکان (زیر سیزده سال )، در تهران تأسیس شد، از بنگاههای خیریة دولتی بود. بودجة این بنگاه در حدود چهار میلیون ریال (در ١٣٤٢ ش ) بود که قسمتی از آن را جمعیت شیروخورشید سرخ و سایر بنگاههای خیریه و اعانات نقدی افراد خیّر تأمین می کرد، و قسمتی نیز از فرع سپردة ثابت آن بنگاه در بانک سپه تأمین می شد ( ایرانشهر ، همانجا).

پس از انقلاب اسلامی ایران ، براساس طرح هیئت وزیران دولت موقت که در ١٣٥٩ ش به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید، ضمن الحاق سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی به سازمانِ * بهزیستی کشور، بنگاههای خیریة دولتی از جمله بنگاه حمایت مادران و کودکان ، که وابسته به سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی بودند، به سازمان بهزیستی ، و بیمارستانهای تحت پوشش این بنگاهها به وزارت بهداشت (وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکیِ فعلی ) انتقال یافتند (سازمان بهزیستی کشور، ص ١٠، ٢١؛
بهنام ، ص ١٧٦ـ١٧٧).

منابع :
(١) ایرانشهر ، تهران : کمیسیون ملی یونسکو در ایران ، ١٣٤٢ـ ١٣٤٣ ش ؛
(٢) ایران . وزارت کشور، «شرح وظایف بنگاههای خیریة دولتی »، مورخ ١٣٤٨ ش ، سند ش ٢٩٠٠٠٤٢٨١، موجود در سازمان اسناد ملی ایران ؛
(٣) بنگاه حمایت مادران و نوزادان ، بیست و پنج سال خدمتِ بنگاه حمایت مادران و نوزادان ، تهران ١٣٤٥ ش ؛
(٤) مهوش بهنام ، فهرست مستند اسامی مؤسسات و سازمانهای دولتی ایران ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٥) دایرة المعارف فارسی ، به سرپرستی غلامحسین مصاحب ، تهران ١٣٤٥ـ١٣٧٤ ش ؛
(٦) سازمان بهزیستی کشور، مجموعة قوانین و مقررات بهزیستی ، تهران ١٣٧٦ ش ؛

(٧) Encyclpaedia Iranica , s.v. "Bonga ¦ h-e Hema ¦ yat-e Ma ¦ dara ¦ n o Ku ¦ daka ¦ n".

/ منیژه ربیعی /