حسن‌پاشا صوقْلِلی زاده (صقوللیزاده) ، دولتمرد عثمانى و فرزند محمدپاشا صوقللى، صدراعظم عثمانى. از سال تولد او اطلاعى در دست نيست. او، به مناسبت شهرت و لقب پدرش، به وزيرزاده (د.ا.ترك، ذيل مادّه) و طويل‌زاده (دانشمند، ج ٣، ص١٣٠) معروف شد. نخستين مقامش، بيگىِ (امارتِ) بوسنه در ٩٦٩ بود (رجوع کنید به پچوى، ج ٢، ص ٣٠٦؛ اوزون چارشيلى، ج ٢، ص ٥٥٢). مدتى بعد به آناطولى انتقال يافت.

ظاهراً از ٩٨٠ بيگلربيگى دياربكر بود (د.ا.ترك، همانجا). وى در ٩٨٤ مأمور سركوب ياغيان شام شد و بيگلربيگى ارزروم گرديد. حسن‌پاشا در ٩٨٥، به منظور فرونشاندن قيام دروزيان* و محافظت از روستاهاى «خواص همايون»، كه غارت شده بودند، و نيز نظارت بر دخل و خرج املاك و اوقاف وسيع پدرش در شام، به اميرالامرايى آنجا گمارده شد (همانجا). در ٩٨٦ به‌همراه لالامصطفی پاشا*، سردار سپاه عثمانى، عازم جنگ با ايران شد (دانشمند، ج ٣، ص ٣٤). سال بعد، ضمن شركت در ساخت دژ قارْص، مأمور تهيه ارزاق و رساندن مهمات به نيروهاى عثمانى در قلعه تفليس گرديد، كه در محاصره نيروهاى ايرانى بودند (پچوى، ج ٢، ص ٣٠٤؛ هامر ـ پورگشتال، ج ٤، ص ٧٧). وى در فتح بعضى شهرهاى قفقاز جنوبى شركت كرد و به ‌ويژه در لشكركشى به گورى غنايم فراوانى به دست آورد (رجوع کنید به پچوى، ج ٢، ص ٣٢٠) و احتمالاً در لشكركشى به تبريز در ٩٩٧ نيز شركت داشته است (رجوع کنید به د.ا.ترك، همانجا).

سرانجام، پس از انعقاد قرارداد صلح در استانبول بين ايران و عثمانى در جمادی الاولى ٩٩٨ در اوايل سلطنت شاه‌عباس اول (فلسفى، ج ٥، ص ١٦٨٥ـ١٦٨٦؛ هامر ـ پورگشتال، ج ٤، ص ١٨١ـ١٨٢)، حسن‌پاشا نيز مانند بيشتر امراى عثمانى، به ايالات غربى امپراتورى انتقال يافت (رجوع کنید به د.ا.ترك، همانجا). وى در جمادی الاولى ٩٩٩ بيگلربيگى آناطولى بود (رجوع کنید به دانشمند، ج ٣، ص ١١٥، ١١٩).

حسن‌پاشا در ٩٩٩ بيگلربيگى تمشوار*، واقع در جنوب مجارستان، بود و در ١٠٠١ در آستانه جنگ اتريش و عثمانى، ضمن ارتقا به رتبه وزارت، به اميرالامرايى بُدين* نيز منصوب گرديد (د.ا.ترك، همانجا). در ١٠٠٢ سردارْسنان‌پاشا، مقام بيگلربيگى روم‌ايلى را از پسرش گرفت و به حسن‌پاشا داد (صولاق‌زاده‌محمد همدمى، ص٦٣٣ـ٦٣٤). حسن‌پاشا با استفاده از توپهاى بزرگ، دشمن را وادار به بستن دروازه دژى كرد كه پايگاه حمله به نيروهاى عثمانى بود (پچوى، ج ٢، ص ٣٥١ـ ٣٥٢). وى تا ١٠٠٦ در جنگهاى گوناگون با اتريش شركت داشت و در بيشتر آنها پيروز بود (همان، ج٢، ص٢٩؛ هامر ـ پورگشتال، ج ٤، ص ٢٢١؛ درباره شركت وى در بعضى جنگهاى جبهه غربى رجوع کنید به نعيما، ج ١، ص ١٢٥، ١٣١، ١٤٧ـ١٥١، ١٥٧ـ١٦٨).

حسن‌پاشا در رمضان ١٠٠٦ به حكومت بغداد گمارده شد (ثريا، ذيل مادّه). در اين زمان، فردى به ‌نام سيدمبارك در حوالى بصره قيام كرد و آباديهاى اطراف را غارت نمود. چون به درخواست اهالى، حدود سه هزار قزلباش نيز از جانب دربار صفوى مأمور سركوبى سيدمبارك شده بودند (نعيما، ج ١، ص ١٩٢ـ١٩٣)، حسن‌پاشا طورى رفتار می كرد كه در آن خصوص با ايران اختلافى پيش نيايد (د.ا.ترك، همانجا).

حسن‌پاشا، پس از معزول‌شدن از حكومت بغداد، مأمور سركوب عبدالحليم قره‌يازيجى* جلالى شد. قره‌يازيجى با شكست دادن چند سردار عثمانى، خطرى جدّى براى دولت عثمانى شده بود (رجوع کنید به جلالى*، قيامها). حسن‌پاشا با گردآوردن نيرويى عظيم از اقوام عرب و كرد و ترك، قره‌يازيجى را كه سى هزار نيرو تحت فرمان داشت، در محلى به نام سيدلو، در نزديكى اِلبِستان، در صفر ١٠١٠ شكست سختى داد و قره‌يازيجى كشته شد (پچوى، ج ٢، ص ٤٠٤؛ نعيما، ج ١، ص٢٩٣؛ صولاق‌زاده‌محمد همدمى، ص٦٦٣؛ گريزولد، ص٢٩ـ ٣٠). سپس حسن‌پاشا تا توقات* پيش رفت. وى قصد داشت زمستان را در آنجا بگذراند. از طرفى، هواداران قره‌يازيجى در اطراف برادر او، دَلی حسن (دَلوُحسن)، گرد آمدند و با چند سركرده جلالى كه به دلی حسن پيوسته بودند، خود را به توقات رساندند. حسن‌پاشا كه در خود ياراى مقاومت نديد، در قلعه شهر پناه گرفت. در آن ميان، شخصى كه از قلعه فرار كرده بود، محلى را كه پاشا غالباً در آنجا می نشست، به محاصره‌كنندگان نشان داد و سرانجام حسن‌پاشا در شوال يا ذيحجه ١٠١٠ به قتل رسيد و اموالش، پيش از رسيدن به توقات، به تصرف دلی حسن درآمد (رجوع کنید به پچوى، همانجا؛ نعيما، ج ١، ص ٢٩٥؛ صولاق‌زاده محمد همدمى، همانجا؛ هامرـ پورگشتال، ج ٤، ص٣٢٠ـ٣٢١).

حسن‌پاشا خدمات بسيارى به دولت عثمانى كرد. وى در بيشتر نبردها پيروز بود و در صورت شكست، به آسانى ميدان نبرد را خالى نمی كرد. پچوى، كه حسن‌پاشا را از نزديك می شناخت، به علاقه وى به اشياى زيبا و قيمتى اشاره كرده است. به دستور حسن‌پاشا، در بغداد تخت سيمينى به نام كاخ بهشت برايش ساخته بودند كه با نقش و نگار درختان و شكوفه‌ها تزيين شده بود و حدود پنجاه قروش ارزش داشت (رجوع کنید به ج ٢، ص ٢٩٠).

منابع :
(١) محمد ثريا، سجل عثمانى، استانبول ١٣٠٨ـ١٣١٥/١٨٩٠ـ١٨٩٧، چاپ افست انگلستان ١٩٧١؛
(٢) صولاق‌زاده محمد همدمى، صولاق‌زاده تاريخى، استانبول ١٢٩٧؛
(٣) نصراللّه فلسفى، زندگانى شاه‌عباس اول، تهران ١٣٦٤ش؛
(٤) مصطفى نعيما، تاريخ نعيما، (استانبول) ١٢٨١ ـ ١٢٨٣؛

(٥) Ismail Hami Danismend, Izahli Osmanli tarihi kronolojisi, Istanbul ١٩٧١-١٩٧٢;
(٦) William J. Griswold, Anadolu'da buyuk isyan: ١٥٩١-١٦١١, tr. Ulkun Tansel, Istanbul ٢٠٠٢;
(٧) Joseph von Hammer-Purgstall, Geschichte des osmanischen Reiches, Graz ١٩٦٣;
(٨) IA, s.v. "Hasan Pasa" (by M. Tayyib Gokbilcin);
(٩) Ibrahim Pecevi, Pecev tarihi, ed. Murat Uraz, Istanbul ١٩٦٨-١٩٦٩;
(١٠) Ismail Hakki Uzancarsili, Osmanli tarihi, vol.٢, Ankara ١٩٩٨.

/ رحيم رئيس‌نيا /