تازَرْوالت (یا تازِرْوالت ، به طور سنّتی تزروالت )، ناحیه ای در منتهی الیه جنوب غربی مراکش ، در میان کوههای ماورای اطلس .

ناحیة تازروالت را احتمالاً نخستین بار بربرهای مصموده اشغال کردند، اما اهمیت آن در تاریخ مراکش از دورة زندگی و شکوه احمدبن موسی (متوفی ٩٧١)، از شریفهای ادریسی ، آغاز می شود. قُبّة احمد، که آرامگاه تعدادی از اولاد او را نیز شامل می شود، به محل اصلی زیارت دو سالانه و بازار مکاره («موسم »، یا «اَموگّار» در گویش تشل حیت بربری ) تبدیل شده و در سیدی احمد موسی ، در ٤٤ کیلومتری مشرق شهر تیزنیت * ، واقع است . قدرت سیاسی تازروالت را نوة بزرگ احمدبن موسی ، علی ابودَمیعة مرابطی ــ که غالباً از او با عنوان ابوحَسّون یاد می شود ــ کسب کرد. وی در ١٠٢٢ سرپرست «زاویه » شد و در ١٠٣٤ شهر ایلیغ را محصور کرد و آن را پایتخت خویش ساخت و تا هنگام مرگ در ١٠٧٠ از آنجا بر قلمرو خویش فرمان راند. علی با بهره گیری از ضعف سلسلة سعدی بعد از مرگ سلطان احمد منصور (١٠١٢) توانست تجارت صحرای غربی را با کمک تجار یهودی که به ایلیغ جذب شده و در آنجا سکونتگاهی (ملّاح * ) تأسیس کرده بودند، به انحصار خود درآورد. او همچنین تا میانة قرن یازدهم نواحی گسترده ای از اطلس و صحرا را امن کرد. در این دوره ، سلسلة جدیدی از «شُرَفاء» عَلَوی در ناحیة جنوب شرقی تافیلالت * به ظهور رسید که به قدرت سیاسی تازروالت پایان داد؛ و این امر هنگامی تحقق یافت که مولای رشید در ١٠٨١ قلعة ایلیغ را نابود کرد و وارثان علی را در داخل صحرا پراکنده ساخت .

در زمان حکومت شریف هاشم بن علی (مقتول در ١٢٤١)، خاندان مرابطیِ ابودمیعه و بویژه پسر هاشم ، حسین (متوفی ١٣٠٣)، قدرت سیاسی تازروالت را در اوایل قرن سیزدهم در ایلیغ احیا کردند. تازروالت با استفاده از «موسم ها» و اجتماع رو به رشد یهودی در ایلیغ برای ادارة امور تجارت ، مهمترین بازار تجاری در جنوب غربی مراکش شد که تجارت اروپا را از بندر الصویره با تجارت ماورای صحرا مرتبط می کرد. تازروالت با وجود رسمی شمردن حاکمیت و اقتدار معنوی سلطانهای علوی در سراسر مراکش ، امیرنشین مرابطی تقریباً مستقلی تشکیل داد که تا اوایل قرن چهاردهم برقرار بود.

با لشکرکشی مولای حسن اول در ١٢٩٩ و ١٣٠٣ به سُوس ، ایلیغ تحت اقتدار سلطان درآمد و شهر تیزنیت ، مرکز اداری «مخزن » (رجوع کنید به خزانه * ) در جنوب غربی مراکش شد. در فاصلة دو لشکرکشی سلطنتی ، آرامگاه جدیدی در سیدی احمدموسی ساخته شد. ناحیة تازروالت ، مانند همة نواحی سوس ، در اثنای مقاومت احمد الهیبَه * ، مدعی حکومت ، از ١٣٣١/١٩١٢ با یورش حکومت فرانسه آشفته شد و بیشتر تجارت ایلیغ با بنادر ساحلی قطع شد. سوس به طور کلی و ناحیة تازروالت ، در نهایت تا ١٣١٣ ش / ١٩٣٤ تحت الحمایة فرانسه نشدند. طبق سرشماری ١٣١٥ ش / ١٩٣٦، ٩٠٦ ، ١ تن مسلمان و ٢٢٠ یهودی ساکن تازروالت بوده اند.

پس از استقلال مراکش در ١٣٣٤ش /١٩٥٥، سیدی احمد موسی مرکز اداری تازروالت در ترکیب حکومت مرکزی شد و زیارتگاه آن هنوز هم مهم و بازار مکاره است (در تابستان ١٣٦٠ش /١٩٨١ حدود ٠٠٠ ، ٦٧ زایر به «موسم » آمده اند). اهمیت تجاری و سیاسی ایلیغ ، هنگامی که دولت ، بازار هفتگی آن را تعطیل کرد و سپس در پایان دهة ١٣٣٠ش /١٩٥٠ و آغاز دهة ١٣٤٠ش /١٩٦٠ باقیماندة جمعیت یهودی آن به فلسطین اشغالی مهاجرت کردند، افول کرد.

منابع :
(١) محمدمختار سوسی ، المعسول ، دارالبیضا ١٩٦٠ـ١٩٦١؛
(٢) محمدصغیر یفرنی ، نزهة الهادی باخبار ملوک القرن الحادی ، پاریس ١٩٨٨؛

(٣) Mohamed Ennaji and P. Pascon, Le Makhzen et le Sous al-Aqsa , Paris ١٩٨٨;
(٤) Guides Bleus, Maroc , Paris ١٩٨١, ٤٢١;
(٥) D. Jacques-Meuniإ, Le Maroc saharien des origines ب ١٦٧٠ , Paris ١٩٨٢, ٦٢٠-٦٧٩;
(٦) L. Justinard, Un petit royaume berbةre: le Tazeraoualt. Un saint berbةre Sidi Ahmed ou Moussa , Paris ١٩٥٤;
(٧) A. Le Chatelier, Tribus du sud-ouest marocain. Bassins co ªtiers, Sous et Draa, Paris ١٨٩١;
(٨) R. Montaigne, Les Berbةres et le Makhzen dans le sud du Maroc , Paris ١٩٣٠;
(٩) T. Park, Historical dictionary of Morocco , Lanham, Md. ١٩٩٦, ٢٥-٢٦, ١١٥;
(١٠) P. Pascon, "Le commerce de la Maison d'Iligh d'aprةs le registre comptable de Husayn b. Hachem (Tazerwalt, ١٨٥٠-١٩٧٥)", Annales ESC , XXXV (May-Aug. ١٩٨٠), nos. ٣-٤, ٧٠٠-٧٢٩;
P. Pascon and D. Schroeter, "Le cimetiةre juif d'Iligh (١٧٥١-١٩٥٥). Etude des epitaphes comme documents d'histoire sociale (Tazerwalt, sud- ouest marocain)", Revue de l'Occident musulman et de la

(١١) Mediterranإe , XXXIV (١٩٨٢), no. ٢, ٣٩-٥٨;
(١٢) P. Pascon et alii, La Maison d'Iligh et l'histoire sociale du Tazerwalt, Rabat ١٩٨٤;
(١٣) Protectorat de la Rإpublique Franµaise au Maroc. Service du travail, Rإsultats statistiques du recensement de la population de la zone franµaise de l'Empire cherifien effectuإ le ٨ mars ١٩٣٦, Rabat ١٩٣٨, ٥٢٢;
(١٤) Schroeter, La dإcouverte des Juifs berbةres, in M. Abitbol, ed., Relations judإo-musulmanes au Maroc , Paris ١٩٩٧;
(١٥) idem, Merchants of Essaouira. Urban society and imperialism in southwestern Morocco, ١٨٤٤-١٨٨٦ , Cambridge ١٩٨٨, ٩٢,٩٧-٩٨, ١١٠-١١١, ١٨١, ١٩٣-١٩٤, ١٩٦;
(١٦) United Kingdom. Admiralty Handbooks, Morocco , London ١٩٤١, I, ٤٨. برای گویش بربری ناحیه رجوع کنید به H. Stumme, Handbuch des Schilh ¤ischen von Tazerwalt. Grammatik, Lesestدck Gesprجche, Glossar, Leipzig ١٨٩٩;
(١٧) idem, Mجrchen der Schluh ¤von Tؤzerwalt , Leipzig ١٨٩٥.

/ د. اشروتر ( د. اسلام ) /