دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٣٤
بخاری ، محمدبن عَبدالباقی (ابوالمعالی علاءالدین محمدبن عبدالباقی البخاری المکّی )، مؤلف عربی نویس و خطیب حنفی مذهب قرن دهم . از زندگیش گزارش جامعی در دست نیست ، جز اینکه سالها در مسجد نبوی مدینه خطیب جمعه بوده است . تنها اثر وی ، الطرازالمنقوش فی محاسن الحبوش (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١١٠٩؛ بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٤١٨؛ کحّاله ، ج ١٠، ص ١٢٣؛ زرکلی ، ج ٦، ص ١٨٤)، دربارة پناه دادن حبشیان و نجاشی به مسلمانان مهاجر در شرایط سخت و دفاع از آنان در برابر مشرکان است . مسلمانان مکّه و مدینه همواره به این موضوع توجه ، و از آن با سپاس و تقدیس یاد کرده اند. الهام بخش او در نوشتن این کتاب ، دو اثر سیوطی به نامهای رفع شأن الحبشیان و ازهارالعروش فی اخبارالحبوش بود. بخاری این کتاب را در ٩٩١، زمانی که خطیب مدینه بود نوشت و آن را به شریف مکّه ، سید حسین بن حسن ، تقدیم کرد (حاجی خلیفه ، همانجا؛ طلس ، ص ٢٢١). این کتاب مقدمه ، خاتمه و چهار باب دارد. در مقدمه سبب تألیف کتاب و نژاد حبشیان و در بابهای کتاب به ترتیب فضیلت حبشیان ، نجاشی و فضایل او، صحابیان حبشی و ادیبان حبشی آمده است .
خالدالرّیان (ج ١٠، ص ١٢٣) در معرفی نسخه ای از الطّراز المنقوش گفته است که این کتاب به نام نُزهة الناظر و سَلْوَة الخاطر و عقدالفرائد فیما نظم من الفوائد نیز خوانده شده است . فؤاد سیّد (ج ٢، ص ٢١٠)، علاوه بر نسخة خالدالرّیان ، به دو نسخة دیگر اشاره کرده که یکی از آنها در کتابخانة دانشگاه آمریکایی بیروت موجود است . محمد اسعد طلس (همانجا) نیز نسخه ای را معرفی کرده که در ٩٩٧، شش سال پس از تألیف اثر، کتابت شده است .
الطّراز المنقوش را وایس وایلر ، به آلمانی برگردانده (هانوور ١٩٢٤) که قسمتهایی از آن در > فهرست نسخ خطی شرقی کتابخانة بودلیان < (ج ٢، ص ١٣٦٣) آمده است . همچنین نورالدین حلبی * ، الطّراز المنقوش را تلخیص ، و با افزودن مطالبی برآن ، کتابی به نامِ اعلام الطّراز لمنقوش فی محاسن الحبوش تألیف کرده است . این کتاب مقدمه ، نتیجه و سه باب دارد که خالدالریّان (ج ٢، ٦٩) نسخه ای از آن را معرفی کرده و احتمال قوی داده است که به خط خود مؤلف باشد. این کتاب در ١٣٠٧ در قاهره به چاپ رسیده است .
منابع :
(١) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٢) خالدریان ، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة ، دمشق ١٣٩٣/١٩٧٣؛
(٣) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٤) فؤاد سید، فهرس المخطوطات المصورة ، قاهره ١٩٥٩؛
(٥) محمد اسعد طلس ، الکشاف عن المخطوطات خزاین کتب الاوقاف ، بغداد ١٣٧٢/١٩٥٣؛
(٦) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٣٧٦ ) ؛
(٧) Bibliothecae Bodleianae cod. mss. or. cat .;
(٨) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢.
/ ابراهیم دیباجی /