دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٣٠٤
بِساطی (یا بِسطی ) ، محمدبن احمدبن عثمان طائی ، فقیه و ادیب و فاضل مالکی . بنابر کتابهای معتبر و نزدیک به عصر او، در بساط (یابسط ) از دهکده های ساحلی شمال غربی مصر به دنیا آمد (سخاوی ، ج ٧، ص ٥؛ سیوطی ، ١٣٨٤، ج ١، ص ٣٢؛ شوکانی ، ج ٢، ص ١١٢)، ولی سیوطی در حسن المحاضرة (ج ١، ص ٤٦٢) تاریخ ولادت او را ٧٥٦ نوشته ، و بغدادی ( هدیة العارفین ، ج ٢، ستون ١٩٢) نیز این تاریخ را نقل کرده است . او در سیزدهم رمضان ٨٤٢، درقاهره درگذشت (سخاوی ، ج ٧، ص ٧؛ بدرالدین قرافی ، ص ٢٠٠).
بساطی در هجده سالگی به قاهره رفت (سخاوی ، ج ٧، ص ٥؛ سیوطی ، ١٣٨٤، همانجا)، فقه مالکی آموخت و در منطق وحکمت و جبر وهیئت وعلوم ادبی یگانة عصر خود شد. او درمحضر استادانی چون ابن خلدون و شیخ قنبر عجمی وشهاب بن هائم به کسب علوم پرداخت (سخاوی ، ج ٧، ص ٥ ـ ٦؛ بدرالدین قرافی ، ص ١٨٨ـ١٨٩). ازشاگردان برجستة او محیی الدین مالکی را می توان نام برد که مدتها قاضی مالکیان مکه بود. بساطی پس از آنکه مدتها در تنگدستی به سر برد، به مدرّسیِ مدارس مالکی منصوب شد و مدتی هم عهده دار نیابت قضا، و از ٦٢ سالگی تا آخر عمر قاضی مالکیان قاهره بود (سخاوی ، ج ٧، ص ٦؛ سیوطی ، ١٣٨٤، ج ١، ص ٣٣).
از عمدة آثار اوست : حاشیه بر مطول تفتازانی ؛ حاشیه بر مواقف قاضی عضدایجی ؛ نکت علی طوالع الانوار بیضاوی درکلام ؛ مغنی ؛ شفاءالغلیل علی مختصرالشیخ خلیل در فقه مالکی که ناتمام ماند و نویری آن را تکمیل کرد؛ توضیح المعقول وتحریرالمنقول در شرح منتهی السؤل والامل ابن حاجب ؛ شروحی بر قصاید «تائیه » ابن فارِض (که ضمن آن شاعر را تکفیر کرده است ) و «بُرده » بوصیری و چند اثر دیگر (سخاوی ، ج ٧؛ ص ٧؛ سیوطی ، ١٣٨٤، همانجا؛ بدرالدین قرافی ، ص ١٩٨ـ١٩٩؛ حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١١١٦ـ١١١٧، ١٣٢٧، ١٦٢٨، ١٧٥١، ١٨٩٣؛ بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، ستون ٣٣٩، ٥٥٧). او شعر هم می سرود، سخاوی (ج ٧، ص ٥) و شوکانی (ج ٢، ص ١١٣) نمونه هایی از غزلهای وی را آورده اند.
منابع :
(١) محمدبن یحیی بدرالدین قرافی ، توشیح الدیباج وحلیة الابتهاج ، تحقیق و تقدیم احمد شتیوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٣، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٣) همو، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٦، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٤) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٥) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦، ج ٥، ص ٣٣٢؛
(٦) محمدبن عبدالرحمن سخاوی ، الضوءاللامع لاهل القرن التاسع ، قاهره ( بی تا. ) ؛
(٧) عبدالرحمن بن ابی بکر سیوطی ، بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین والنحاة ، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم ، قاهره ١٣٨٤؛
(٨) همو، حسن المحاضرة فی تاریخ مصر والقاهرة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، ج ١، ( قاهره ) ١٣٨٧/١٩٦٧؛
(٩) محمدبن علی شوکانی ، البدرالطالع ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٠) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٣٧٦ ) ، ج ٨، ص ٢٩١.
/ محمود مهدوی دامغانی /