بَرْزَند ، دهستان و شهری تاریخی در استان اردبیل.

١) دهستان برزند. در بخش انگوتِ شهرستان گِرمی در استان اردبیل * ، و مشتمل است بر ٤٩ آبادی که جمعیت آن در ١٣٧١ ش به حدود ٦٦٢ ، ٧ تن می رسید. هوای آن گرم و آب آن عمدتاً از چاه و چشمه است . کشت گندم و جو، دامداری و فرشبافی در آن رواج دارد. مرکز برزند (پایین برزند) ده قاسم کندی در ارتفاع ٨٨٠ ، ١ متری در هجده کیلومتری شمال شرقی ده رضی (اَرشَق ) واقع است . این مرکز دارای مسجد و مدرسه است (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ج ٨، ص ١٢٩). به نوشتة رزم آرا، دهستان برزند تابع اردبیل و مرکز آن قلعة برزند بود (ج ٤، ص ٨٧) که در ١٣٥٥ ش تابع بخش گِرمی در شهرستان مغان شد. بنابر فهرست تقسیمات کشوری در ١٣٦٦ ش ، به مرکزیت قاسم کندی در شهرستان مغان ، و در ١٣٧١ ش به نام پایین برزند، به مرکزیت قاسم کندی ، ضبط شده است . ویرانه های شهر قدیمی برزند در آبادی قلعة برزند در حدود دوازده کیلومتری مغرب شهر گرمی برجاست . ظاهراً قلعة برزند که در زمان سلطنت ناصرالدین شاه تعمیر شده بود و به نام قلعه یِنِرال (جنرال ) خوانده می شد (ساعدی ، ص ٧٩)، بعدها دوباره ویران شد.

٢) شهر تاریخی . از پیشینة برزند پیش از اسلام اطلاعی در دست نیست . نام آن از قرن دوم و سوم در قیام بابک خرم دین در کتابها آمده است . به نوشتة ابن خرداذبه (ص ١٢١)، افشین در جنگ با بابک ، برزند را مستحکم ، و به لشکرگاه خود تبدیل کرد؛ بدین صورت که در فاصلة دو فرسنگی برزند به سوی بذ * ، در سادراسب ، یک خندق و با فاصلة دو فرسنگ از آن در زهرکَش خندقی دیگر، و سپس در دو فرسنگی زهرکش ، در دوالرود (یا روذالروذ) سومین خندق را حفر کرد تا از شبیخون سپاهیان بابک در امان باشد. از خندق سوم افشین تا البذ یک فرسنگ بیشتر فاصله نبود. طبری (سلسله سوم ، ص ١١٨٧) فاصلة خندق سوم افشین را تا البذ دو فرسنگ می نویسد که کمابیش با فاصلة دهکدة قلعة برزند کنونی به طور مستقیم به طرف غرب (تا قره سو) مطابقت می کند. اما بنابر آنچه از مطالب ابن خرداذبه برمی آید، از برزند تا بذ حدود هفت فرسنگ بود. بابک پس از شکست و گرفتار شدن مدتی در برزند زندانی بود. بنا به نوشتة اصطخری فاصلة برزند تا اردبیل پانزده فرسنگ بوده است (ص ١٩٢) که آن را سه روزه طی می کرده اند (یعقوبی ، ص ٢٧١) و برزند تا وَرْثان (مرز کورة آذربایجان با اَران * ) نیز چهارده فرسنگ فاصله داشته اند (اصطخری ، ص ١٩٢).

در قرن چهارم ، مَقْدسی ، برزند را شهری کوچک به شمار آورده و آن را بازار ارمنستان و بارکده ای مفید و پاکیزه در کورة آذربایجان دانسته است . از مطالب مقدسی (ص ٣٧٨) چنین برمی آید که در قرن چهارم برزند از لحاظ تجاری مهم بوده و با ارمنستان و دیگر سرزمینها پیوندهای بازرگانی داشته است نویسندة حدودالعالم (ص ١٥٩) نیز در قرن چهارم از محصولات برزند به جامة قَطیفة آن اشاره می کند. ظاهراً پیش از حمله مغول برزند اعتبار خود را از دست داده بود، زیرا یاقوت (ج ١، ص ٥٦٢) آن را شهری پراهمیت ندانسته است . در قرن هشتم حمدالله مستوفی (ص ٩٠) می نویسد: برزند به اندازة دهی معمور و حاصلش غله و هوایش به گرمی مایل است . به نوشتة ابوبکر قطبی اَهَری (گ ٤٣ـ٤٤) جانی بیگ از سلاطین ازبک در ٧٥٨ در جنگ با ملک اشرف چوپانی از طریق برزند وارد تومان مشکین شد.

منابع :
(١) ابن خرداذبه ، کتاب المسالک والممالک ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(٢) ابراهیم بن محمد اصطخری ، کتاب مسالک الممالک ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(٣) ایران . وزارت کشور. حوزه معاونت برنامه ریزی و خدمات مدیریت . دفتر تقسیمات کشوری ، اجرای قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٤) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، تقسیمات کشور جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٥) تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، شهریور ١٣٥٥ ، ( بی جا: بی تا. ) ؛
(٦) حدودالعالم من المشرق الی المغرب ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(٧) حمدالله بن ابی بکرحمدالله مستوفی ، کتاب نزهة القلوب ، چاپ گی لسترنج ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٨) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها) ، ج ٤: استان سوم و چهارم (آذربایجان ) ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٩) سازمان جغرافیایی نیروهای مسلّح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٨ : اردبیل ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(١٠) غلامحسین ساعدی ، خیاو، یا، مشکین شهر ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(١١) محمدبن جریر طبری ، تاریخ الرسل والملوک ، چاپ دخویه ، لیدن ١٨٧٩ـ١٨٩٦، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛
ابوبکر قطبی اهری ،

(١٢) تاریخ شیخ اویس ، چاپ ین فن لون ، لاهه ١٣٧٣؛
(١٣) محمدبن احمد مقدسی ، کتاب احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(١٤) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛
(١٥) احمدبن اسحاق یعقوبی ، کتاب البلدان ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧.

/ خسرو خسروی /