رُستُغفَنى ، ابوالحسن علي‌بن سعيد، متكلم ماتريدى و فقيه حنفى. از تاريخ ولادت و وفات او اطلاعى در دست نيست تنها مي‌دانيم در نيمه نخست قرن چهارم مي‌زيسته است، زيرا شاگرد ابومنصور ماتريدى بوده است كه سال وفاتش را ٣٣٣ ذكر كرده‌اند (ابن‌قطلوبغا، ص ٢٠١). نجم‌الدين نسفى (متوفى ٥٣٧) نيز در القند فى ذكر علماء سمرقند (ص ٥٣٠) گفته است كه حديثى به خط رستغفنى ديده كه تاريخ كتابتش ٣٣٧ بوده است.

محل ولادت او، رُسْتُغْفَن، كه رَسْتَغْفَن (ياقوت حموى، ج ٢، ص ٧٧٨) و رُسْتُغَفْن (سمعانى، ج ٣، ص ٦٢؛ نيز رجوع کنید به نجم‌الدين نسفى، ص ٥٣٠) نيز ضبط شده، از توابع سمرقند بوده است (ابن‌اثير، ج ٢، ص ٢٥؛ ابن‌قطلوبغا، ص ١٤٥).

از استادان وى، فقط از ابومنصور ماتريدى نام برده‌اند (رجوع کنید به ابن‌قطلوبغا، ص ١٤٥؛ لكنوى، ص ٦٥، ١٩٥). رستغفنى از مهم‌ترين شاگردان ابومنصور بوده و در زمان خود از برجسته‌ترين متكلمان ماتريدى به شمار مي‌رفته است. ابومعين ميمون‌بن محمد نسفى (متوفى ٥٠٨) در تبصرةالادله، يكى از مهم‌ترين آثار كلامى ماتريديه، در موارد متعددى براى بيان آراى ماتريديه به سخنان رستغفنى استناد كرده است (رجوع کنید به ج ١، ص ٩١، ج ٢، ص ٦٨٨، ٧٦٤).

فقهاى ماتريدى نيز به آرا و آثار رستغفنى استناد كرده‌اند (قرشى حنفى، ج ٤، ص ٢١٣؛ براى نمونه رجوع کنید به ابوبكر كاشانى، ج ١، ص ٣٠٣ـ٣٠٤؛ ابن‌نجيم، ج ١، ص ١٥٧ـ١٥٨، ٢٨٩؛ ابن‌عابدين، ج ٦، ص ٦٠٥).

با اين حال رستغفنى در مقايسه با متكلمان ماتريدى بعد از خود، مخصوصآ ابومُعين نسفى، ابوحَفص نجم‌الدين عمر نسفى صاحب عقايدالنسفية و نورالدين صابونى صاحب البداية من‌الكفاية، اهميت و شهرت خود را از دست داد كه شايد در دست نبودن آثارش نيز به اين امر كمك كرده باشد. در منابع، از شاگردان او ذكرى به ميان نيامده است.

اين چند اثر را از رستغفنى دانسته‌اند: ١) ارشاد المهتدى (ابومعين نسفى، ج ١، ص ٣٥٨؛
حاجى خليفه، ج ١، ص ٦٧؛
لكنوى، ص ٦٥؛
قس طاش كبري‌زاده، ص ٦٥٢ ، كه به اشتباه ارشادالمبتدى ضبط كرده است). اين كتاب در اصول دين و كلام بوده (ابومعين نسفى، ج ١، ص ٣٥٨)، اما حاجي‌خليفه (ج ١، ص ٦٧) موضوع آن را فروع دين دانسته و كتاب ديگرى به نام الارشاد فى اصول‌الدين را به وى نسبت داده است (همو، ص ٧٠). ٢) الفتاوى در فروع فقهيه كه در مجمع‌الفتاوى احمدبن محمدبن ابي‌بكر حنفى نقل شده است (طاش كبري‌زاده، ص ٦٥٢؛
حاجي‌خليفه، ج ٢، ص ١٢٢٣، ١٦٠٣). ٣) الزوائد و الفوائد درباره انواع علوم. ٤) كتابى در خلاف كه عنوانش ذكر نشده است (رجوع کنید به لكنوى، همانجا) (ابومعين نسفى، ج ١، ص ٣٥٨؛
طاش كبري‌زاده، ص ٦٥٢؛
حاجي‌خليفه، ج ٢، ص ١٤٢٢؛
لكنوى، همانجا). هيچ يك از اين آثار تاكنون به چاپ نرسيده است. تنها نسخۀ خطى از اثرى از وى با عنوان الاسئلة و الاجوبة متعلق به قرن دهم، در كتابخانه مراد ملّا در استانبول موجود است (سزگين، ج ١، ص ٦٠٧).

آراى رستغفنى تفاوت چندانى با آراى ماتريدى ندارد، جز آنكه در مسئله تصويب يا تخطئه مجتهد، برخلاف او، معتقد به تصويب* بوده است (رجوع کنید به قرشى حنفى، ج ٢، ص ٥٧٠ـ٥٧١، ج ٤، ص ٢١٣).

منابع :
(١) عزالدين ابن‌اثير الجزرى، اللباب فى تهذيب الأنساب، بيروت ١٤١٤؛
(٢) الامام الحافظ زين‌الدين ابي‌العدل قاسم‌بن قطلوبغا الحنفى، تاج التراجم فى من صنف من الحنفيه، چاپ ابراهيم صالح، بيروت ١٤٢٠/١٩٩٢؛
(٣) حاجي‌خليفه، كشف‌الظنون عن اسامى الكتب و الفنون، بيروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٤) الشمس السلفى الافغانى، الماتريديه، چاپ دوم (بي‌جا)، ١٤١٩/١٩٩٨؛
(٥) عبدالكريم‌بن محمد السمعانى، الأنساب، چاپ عبداللّه عمربارودى، بيروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٦) محيي‌الدين عبدالقادربن ابوالفداء قرشى حنفى، الجواهر المضيئه فى طبقات الحنفية، چاپ عبدالفتاح محمدالحلو، رياض، چاپ دوم ١٤١٣/١٩٩٣؛
(٧) احمدبن مصطفى طاش‌كبري‌زاده، مفتاح السعادة و مصباح السيادة فى موضوعات العلوم، چاپ رفيق عجم و على دحروج، بيروت ١٩٩٨؛
(٨) علامه ابي‌الحسنات محمدبن عبدالحى الكنوى الهندى، الفوائد البهية فى تراجم الحنفيه، كراچى ١٣٩٣؛
(٩) ابومعين ميمون‌بن محمدالنسفى، تبصرة الادله فى اصول‌الدين، چاپ كلود سلامة دمشق، ١٩٩٠؛
(١٠) نجم‌الدين عمربن محمدبن أحمدالنسفى، القند فى ذكر علماء سمرقند، چاپ يوسف الهادى تهران، ١٣٧٨ش/ ١٤٢٠/ ١٩٩٩؛
(١١) ياقوت حموى، كتاب معجم‌البلدان، چاپ فرديناند و وستنفلد، لاپيزيگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، افست طهران؛
(١٢) ابوبكر كاشانى، بدائع الصنائع فى ترتيب الشرائع، پاكستان ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(١٣) ابن‌نجيم، زين‌الدين‌بن ابراهيم، البحر الرائق شرح كنزالدقائق، چاپ زكريا عميرات، بيروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(١٤) ابن‌عابدين، حاشية ردالمحتار على الدرر المختار، شرح تنويرالابصار فى فقه مذهب الامام ابي‌حنيفه النعمان، بيروت ١٤١٥/١٩٩٥؛

(١٥) Fuat Sezgin, Geschicte der arabischen Schrifttums, Brill ١٩٦٧.

/ سيدحسن طالقانى/

تاریخ انتشار اینترنتی:

٢٨/٠٣/١٣٨٨