رؤبة بن عَجّاج ، راوى، لغوى و شاعر رجزسراى دورۀ اموى و اوايل دورۀ عباسى. به نظر خليل‌بن احمد* (ج ٨، ص ٢٨٤)، "رؤبة" از روبة به معناى بخشى از شب است و چون رؤبةبن عجّاج در نيمه شب به دنيا آمده است، او را بدين نام خوانده‌اند. كرنكوف (د. اسلام، چاپ اول، ذيل مدخل) رؤبة را معرّب روباه ذكر كرده است (براى معانى ديگر رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج ٢٠، ص ٣٤٥ـ٣٤٦؛ ابن‌منظور؛ فيروزآبادى، ذيل «رأب»). ابوالجَحّاف، ابوالعَجّاج و ابومحمد از كنيه‌هاى رؤبة بوده است (ابوالفرج اصفهانى، ج ٢٠، ص ٣٤٥؛ ابن‌خلّكان، ج ٢، ص ٣٠٣). در منابع قديم، تاريخ ولادت او معلوم نيست، اما در منابع جديد، سال ٦٥ يا ٨٠ تاريخ تولد او ذكر شده است (رجوع کنید به فرّوخ، ج ٢، ص ٦١؛
سزگين، ج ٢، ص ٣٦٧).

رؤبة از قبيله بني‌تميم و از باديه‌نشينان ساكن بصره بود (ابوالفرج اصفهانى، همانجا) و به زندگى بدوى خود مباهات مي‌كرد (رجوع کنید به ابن‌قتيبه، ج ٢، ص ٥٩٥). او شاعرى مُخَضرَم* و از مداحان بني‌اميه و بني‌عباس بود و از برترين شاعران رجزسراى دورۀ خود محسوب مي‌شد (ابوالفرج اصفهانى، همانجا). جُمَحى (سِفر دوم، ص ٧٣٧ـ٧٣٨) او را در طبقۀ نهم شاعران دورۀ اسلامى قرار داده است.

پدرش، عَجّاج*، نيز از رجزسرايان مشهور بود (ابن‌خلّكان، همانجا). با اينكه رؤبة خود را شاعرتر از پدرش مي‌دانست (جمحى، سِفر اول، ص ٧٨)، برخى اشعار پدرش را در بين اشعارش به كار مي‌برد (رجوع کنید به ابن‌قتيبه، ج ٢، ص ٥٩٦ـ٥٩٧). يكى از پسران رؤبة، به نام عُقبَه، نيز شاعر بود، اما شعرى از وى باقى نمانده است (مرزبانى، ص ٤٠٧).

رؤبة از پدرش و ابوهُريَرة دوسى يمنى* و دغفل‌الناسب* روايت شنيد (ياقوت حموى، ج ١١، ص ١٤٩؛
صفدى، ج ٤، ص ١٤٧) و به نظر ابن‌حبّان (رجوع کنید به الثقات، ج ٦، ص ٣٠٩)، ثقه بود.

از اشعار رؤبةبن عجاج چنين برمي‌آيد كه او با سفر به سرزمينهايى چون عراق، يَمامه، خراسان و كرمان و مدح بزرگان آنجا، امرار معاش مي‌كرد. گويا در جوانى براى توسعۀ قلمرو اسلام، با سپاه فتوحات راهى سرزمينهاى شرق فارس شد (رجوع کنید به رؤبةبن عجّاج، مقدمه، ص ١؛
عمر فرّوخ، ج ٢، ص ٦٢؛
نالينو، ص ١٩٥).

با ركود شعر در اواخر دورۀ اموى، رؤبة به سبب كهولت، در بصره اقامت گزيد (نالينو، همانجا). وى در ١٤٥، با قيام ابراهيم‌بن عبداللّه علوى* بر ضد منصور عباسى (رجوع کنید به منصور، ابوجعفر عبداللّه‌بن محمد)، از ترس جان سر به بيابان نهاد و در همان سال درگذشت (ابن‌خلّكان، ج ٢، ص ٣٠٤ـ٣٠٥؛
قس يافعى، ج ١، ص ٢٣٧؛
حرضى، ص ١٣٦، كه سال وفاتش را ١٤٧ ذكر كرده‌اند). او را در بصره دفن كردند و به قول خليل‌بن احمد، با مرگ او شعر و لغت و فصاحت به خاك سپرده شد (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج ٢٠، ص ٣٥٥).

رؤبة با كلمات نادر و غريب آشنايى كامل داشت (ابن‌خلّكان، ج ٢، ص ٣٠٤) و در مباحث لغوى، پاسخگوى پرسشهاى بزرگانى چون ذؤالرَّمّة*، طرِمّاح‌بن حكيم*، كُمَيت‌بن زيد اسدى*، يونس‌بن حبيب*، و ابوعبيدة معمربن مثَّنى* بود (معمربن مثنى، ج ١، ص ٤٣ـ٤٤؛
جمحى، ص ٤٧٧، ٥٨١؛
ابوالفرج اصفهانى، ج ١٢، ص ٣٦).

رجزهاى او با كلمات بدوى و الفاظى كه اولين‌بار بود در زبان عربى به كار مي‌رفتند (بلاشِر، ص ٥٢٩؛
براى اطلاع بيشتر رجوع کنید به نالينو، ص ٢٠٤ـ٢٠٧)، از دشوارترين اشعار عربى است كه بخش بزرگى از شواهد شعرى را تشكيل مي‌دهد (رؤبةبن عجّاج، مقدمه، ص ٢) و مورد استناد افرادى چون خليل‌بن احمد (رجوع کنید به ج ٢، ص ١٤٦، ٢٠٩)، جاحظ (رجوع کنید به ١٣٦٧، ج ١، ص ٣٧، ٤٠؛
همو، ١٣٨٨، ص ٨، ٢٣) و ابن‌دريد (رجوع کنید به ج ١، ص ٧١، ١٠٥، ١٣٢) بوده است. كتابهاى صرف و نحو نيز از شواهد شعرى ابيات رؤبة خالى نيست (براى نمونه رجوع کنید به استرآبادى، ١٣٩٥، ج ٤، ص ٤٠٥ـ٤٠٦؛
همو، ١٣٩٨، ج ٤، ص ٨٦ـ٨٧). ميدانى نيز (رجوع کنید به ج ٢، ص ٣٩٨، ٤٩٠، ج ٣، ص ٤١٠) امثال برگرفته از اشعار رؤبه را ذكر كرده است.

رجزهاى او داراى مضامينى چون مدح و فخر و حماسه بودند (صفدى، ج ١٤، ص ١٤٨؛
نالينو، ص ١٩٧)؛
اما چون رجز را چندان نمي‌توان روايت كرد، بسيارى از آنها از بين رفته‌اند (عمر فرّوخ، ج ٢، ص ٦٣). عبداللّه پسر رؤبة، ابوعمرو زبان‌بن عَلاء*، خَلّف‌الاحمَر*، يونس‌بن حبيب، نَضربن شُمَيل*، ابوعمرو شيبانى*، ابوعُبَيدة مَعمَربن مُثَنى و اصمعى* از راويان اخبار و اشعار رؤبة بوده‌اند (ابن‌نديم، ص ١٧٩، ١٨٣ـ١٨٤؛
ابن‌خير، ص ٣٩٢؛
صفدى، ج ٤، ص ١٤٧ـ١٤٨). حَمّادبن اسحاق موصلى (متوفى ح ٢٢٠) كتاب اخبار رؤبة را تأليف نمود. جَلودى* نيز كتاب اخبار رؤبةبن العجّاج را نگاشت (ابن‌نديم، ص ١٦٠؛
نجاشى، ج ٢، ص ٥٤، ٥٨). نسخه‌اى خطى از ديوان رؤبة، با شرح محمدبن حبيب*، موجود است (رجوع کنید به بروكلمان، ج ١، ص ٥٧؛
سزگين، ج ٢، ص ٣٦٨). در ١٣٢١/١٩٠٣، آلوارت ديوان رؤبة را، با ٣٧٩،٧ بيت، به چاپ رساند و سال بعد، ترجمۀ آلمانى آن در برلين چاپ شد (بروكلمان، ج ١، >ذيل<، ص ٩١؛
بلاشر، ص ٥٢٨).

منابع :
(١) ابن‌حبان، كتاب‌الثقات، حيدرآباد دكن ١٣٩٣ـ١٤٠٣/١٩٧٣ـ١٩٨٣، چاپ افست بيروت (بي‌تا.)؛
(٢) ابن‌خلكان، وفيات الاعيان و انباء ابناء الزمان؛
(٣) ابن‌خير اشبيلى، فهرسة، قاهره ١٩٦٣/١٣٨٢؛
(٤) ابن‌دريد، كتاب‌الاشتقاق، چاپ عبدالسلام محمد هارون، بغداد ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٥) ابن‌قتيبه، الشعر و الشعراء، چاپ احمدمحمد شاكر، قاهره ١٣٨٧/١٩٦٧؛
(٦) ابن‌منظور، لسان‌العرب؛
(٧) ابن‌نديم، كتاب ‌الفهرست؛
(٨) ابوالفرج اصفهانى، الاغانى؛
(٩) حسن رضي‌الدين استرآبادى، شرح شافيه ابن‌الحاجب، چاپ محمدنورالحسن، محمد زفزاف و محمد محيي‌الدين عبدالحميد، بيروت ١٣٩٥/١٩٧٥، چاپ افست تهران (تهران)؛
(١٠) همو، شرح‌الرضى علي‌الكافية، چاپ يوسف حسن عمر، (بي‌جا.)، جامعة قاريونس ١٣٩٨/١٩٧٨؛
(١١) عمروبن بحر جاحظ، البيان و التببين، چاپ عبدالسلام محمدهارون، بيروت ١٣٦٧ـ١٣٦٩/ ١٩٤٨ـ١٩٥٠؛
(١٢) همو، كتاب‌الحيوان، چاپ عبدالسلام محمد هارون، مصر؟ (١٣٨٥ـ١٣٨٩/١٩٦٥ـ ١٩٦٩) چاپ افست بيروت ١٣٨٨/١٩٦٩؛
(١٣) محمدبن سلام جمحى، طبقات فحول‌الشعراء، چاپ محمود محمدشاكر، قاهره (تاريخ مقدمه ١٤٠٠/ ١٩٨٠)؛
(١٤) يحيي‌بن ابي‌بكر حَرَضى يمانى، غربال‌الزمان فى وفيات‌الأعيان، چاپ محمد ناجى زعبى عمر، دمشق ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(١٥) خليل‌بن احمد فراهيدى، كتاب‌العين، چاپ مهدى مخزومى و ابراهيم سامرايى، قم ١٤١٠؛
(١٦) رؤبةبن عجّاج، مجموع اشعارالعرب: و هو مشتمل على ديوان رؤبةبن‌العجاج، چاپ آلوارت، بيروت ١٩٧٩؛
(١٧) محمدمرتضى زبيدى، تاج‌العروس من جواهر القاموس، ج ٢، چاپ على هلالى، كويت ١٣٨٦/١٩٦٦؛
(١٨) صفدى، كتاب الوافى بالوفيات؛
(١٩) عمر فروخ، تاريخ‌الادب العربى، ج ٢، بيروت ١٩٨٥؛
(٢٠) مرزبانى، الموشح فى مآخذالعلماء علي‌الشّعراء، چاپ محمدحسين شمس‌الدين، بيروت ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٢١) معمربن مثنى ابوعبيدة، مجازالقرآن، چاپ محمد فؤاد سزگين، قاهره (تاريخ مقدمه ١٣٧٤/ ١٩٥٤)؛
(٢٢) احمدبن محمد ميدانى، مجمع‌الامثال، چاپ محمدابوالفضل ابراهيم، بيروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٢٣) كارلو نالينو، تاريخ‌الآداب العربية من الجاهلية حتى عصر بني‌أمية، قاهره ١٩٧٠؛
(٢٤) احمدبن على نجاشى، رجال‌النجاشى، چاپ محمدجواد نائينى، بيروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٢٥) عبداللّه‌بن اسعد يافعى، مرآةالجنان و عبرةاليقظان، بيروت ١٤١٧/١٩٩٧؛
(٢٦) ياقوت حموى، معجم‌الادباء، بيروت ١٤٠٠/١٩٨٠؛

(٢٧) Regis Blachere, Histoire de la literature arabe, paris ١٩٦٦;
(٢٨) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩;
(٢٩) Supplementband, ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٣٠) EI, s.v. "RUBAB. ADJDJADJ", (by F. KRENKOW);
(٣١) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden ١٩٦٧-١٩٨٤.

/ زهرا نهاوندى /

تاریخ انتشار اینترنتی:١٧/١٢/١٣٨٧