چَندیرى ، شهر و قلعه‌اى قدیمى در ایالت مالْوه قدیم و امروزه شهرى نوبنیاد و كوچك در استان مادیاپرادش هند. سابقه شهر را به دوران راجا ششوپال می‌رسانند. از آثار باستانى شهر، دریاچه مصنوعى كرت است كه به امر راجاى كرت (٤٧٨/ ١٠٨٥) ساخته شده است. قلعه سنگى موجود بر بالاى تپه نیز از دوران همین راجا باقی‌مانده است. وجود كتیبه‌اى منصوب بر معابد جاینى* نیز نشانه نفوذ این دین در منطقه مزبور است (نات، ص١ـ٢). ابوریحان‌بیرونى، ضمن توصیف‌راهها در تحقیق ماللهند از شهرى به نام جندرا، در هجده فرسخى كنوج، نام برده (ص ١٦١) كه ظاهرآ مراد او همین شهر چندیرى بوده است.

خرابه‌هاى شهر قدیمى و قلعه آن، در ارتفاع هفتاد مترى، در هشت كیلومترى شهرك جدید چندیرى است. این شهر قبل از ویرانى دروازه‌هایى داشت كه مهم‌ترین آنها دروازه دهلى، دروازه فقیر، و دروازه خونى (كه دروازه قلعه نیز بود)، و همه متعلق به دوره شاهان مالوه (غوریان: ٨٠٤ـ ٨٣٨ و خلجیان: ٨٤٠ـ٩٣٧) بودند. آب شهر از پنج دریاچه و تعدادى حوضچه تأمین می‌شد (آلفیه‌رى، ص ١٤٢؛ >فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند<، ج ١٠، ص ١٦٣؛ >اطلس ایالتهاى هند<، ص٢٠). در چندیرى قدیم، بیش از هزار مسجد وجود داشت كه بیشتر آنها متعلق به دوره حكومت سلاطین مالوه بود (علّامى، ج ٢، ص ٩٤؛ >فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند<، ج١٠، ص ١٦٤؛ آلفیه‌رى، ص ١٤٠ـ ١٤١).

از بناهاى تاریخى شهر، كوشك‌محل (متعلق به قرن نهم) و دروازه بَدل‌محل (طاق نصرتى با ١٥ متر ارتفاع و ٥ر٧ متر عرض) است (رجوع کنید به نات، ص ٤٣؛ آلفیه‌رى، ص١٤٠، ١٤٣).

ظاهراً اولین بار غیاث‌الدین بلبن در ٦٤٩ به این شهر حمله برد و آنجا را خراج‌گزار دولت خود كرد (رجوع کنید به منهاج‌سراج، ج ١، ص ٤٨٥؛ نات، ص ٢). ابن‌بطوطه (قرن هشتم) از فتح چندیرى (جندیرى) به دست خسروخان ناصرالدین یكى از امراى بزرگ قطب‌الدین مباركشاه خلجى (٧١٦ـ٧٢٠) ذكرى به میان آورده (ج ٢، ص ٤٤٥) و از چندیرى به عنوان شهرى عظیم با بازارهاى پررونق و از فقها و عالمان و قاضیان آن یاد كرده و گفته است كه امیرالامراى آن بزرگ‌ترین پادشاه ناحیه بوده است (ج ٢، ص ٥٥٦). پس از آن شاهان مالوه تا ٩٣٧، كه شهر به دست حاكمان گجرات افتاد، بر آنجا حكومت داشتند (فرشته، ج ٢، ص ٢٦٣ـ٢٧٥). ظهیرالدین بابر*، پس از حمله به هند، در ٩٣٤ چندیرى را فتح كرد و این فتح را فتح دارالحرب نامید (بابر، ج ١، ص٥٣٧؛ فرشته، ج١، ص٢٠٩ـ٢١٠). در این زمان، قلعه چندیرى در بالاى كوه و خارج از شهر و شهر چندیرى در میان كوه قرار داشت و راهى هموار و ارابه‌رو از زیر قلعه می‌گذشت (بابر، ج ١، ص ٥٣٤). عماراتِ اعیانِ چندیرى از سنگهاى تراشیده و خانه‌هاى مردم عادى از سنگ نتراشیده ساخته شده و پوشش خانه‌ها از تخته‌سنگ بود (همان، ج ١، ص ٥٣٧). چندیرى چهارده هزار خانه سنگى داشت (>فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند<، همانجا). حكام قبل از بابر، در اطراف قلعه بندهاى متعددى بسته و حوضهاى متعددى كنده بودند (بابر، همانجا).

چندیرى از ١٢٦٠ تا ١٢٧٥/١٨٤٤ـ١٨٥٨ در دست ارتش دولت بریتانیا بود (>فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند<، همانجا).

این شهر از گذشته‌هاى دور به بافتن نوعى پارچه ابریشمى زربافت، به نام موسلین، شهرت دارد (همان، ج ٣، ص ٢٠٢، ج١٠، ص ١٦٤).

منابع :
(١) ابن‌بطوطه، رحلة ابن‌بطوطة، چاپ محمد عبدالمنعم عریان، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٢) ابوریحان بیرونى، كتاب البیرونى فى تحقیق ماللهند، حیدرآباد، دكن ١٣٧٧/١٩٥٨؛
(٣) بابر، امپراتور هند، بابرنامه، چاپ مانو ایزى نینك، كیوتو ١٩٩٥ـ١٩٩٦؛
(٤) ابوالفضل‌بن مبارك علّامى، آئین اكبرى، چاپ سنگى، لكهنو ١٨٩٢ـ١٨٩٣؛
(٥) محمدقاسم‌بن غلامعلى فرشته، تاریخ فرشته، یا، گلشن ابراهیمى، چاپ سنگى لكهنو ١٢٨١؛
(٦) عثمان‌بن محمد منهاج‌سراج، طبقات ناصرى، چاپ عبدالحى حبیبى، كابل ١٣٤٢ـ١٣٤٣ش؛

(٧) Bianca Maria Alfieri, Islamic architecture of the Indian subcontinent, photographs by Federico Borromeo, London ٢٠٠٠;
(٨) The Imperial gazetteer of India, vol.٣, ١٠, Oxford Clarendon Press, ١٩٠٨;
(٩) R. Nath, The art of Chanderi: a study of te ١٥th century monuments of Chanderi, New Delhi ١٩٧٩;
(١٠) States atlas of India, ed. S. Muthiah and P. Poovendran, Delhi: Indian Book Depot, Map House, ١٩٩٠.

/ چندرا شیكهر/