دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٦١
بختیاری (٢) ، یکی از دو ایل بزرگ ایران (دیگری ایل قشقایی ) در منطقة بختیاری .
سرزمین و طریقة زندگی . شمار بختیاریها در دهة ١٣٥٠-١٣٦٠ ش ، به حدود ٠٠٠ ، ٦٠٠ تن می رسید که حدود یک سوم آنها چادرنشین بودند. آنها شیعة اثنی عشری اند و به یکی از گویشهای لری سخن می گویند. یکجانشینها در شهرها و بسیاری از روستاهای کشاورزی در چهارمحال ، در فریدن تا اصفهان ، و در خوزستان تا اهواز زندگی می کنند. چادرنشینها و برخی از یکجانشینها در سرزمین ایلی ، معروف به «خاک ایل بختیاری »، سکونت دارند که مساحت آن حدود ٠٠٠ ، ٧٥ کیلومتر مربع است و از رود دز، شوشتر و رامهرمز در مغرب تا داران و حومة شهرکرد در مشرق امتداد دارد ( رجوع کنید به نقشة بختیاری (١) ).
راه و رسم سنتی زندگی بختیاریها نشان دهندة چادرنشینی دراز مدتی است که از قرن هفتم هجری به بعد، نخست براثر حملات مغولان ، در ارتفاعات زاگرس ، به ظهور رسید و احتمالاً در قرن دوازدهم ، همچون واکنشی دفاعی در برابر فشارهای فزایندة مالیاتی و اداری حکومتهای ایران ، به شکل امروزی درآمد.
ایل بختیاری میان ییلاق در ارتفاعات (قله : زردکوه ٥٤٨ ، ٤ متر) و قشلاق در کوهپایه های غربی مجاور دشت خوزستان ، در حرکت اند. محدودة زیست محیطی میان این دو ناحیه ، کم و بیش با مسیرِ «آبِ بازُفت » منطبق است . بدینسان ، سرزمین بختیاری در دو استان واقع است : چهارمحال محل ییلاق ، و خوزستان محل قشلاق آنها. طول مسیر کوچهای فصلی (موسوم به «بار») در بخشهای مختلف ایل متفاوت است و به سیصد کیلومتر نیز می رسد. موسم کوچ ، بهار است که هوا و گیاهان در مطلوبترین وضع هستند؛ مدت کوچ در رفت (پانزده تا ٤٥ روز) از مدت آن در بازگشت (هشت تا سی روز) بیشتر است . مسیر کوچ بندرت تغییر می کند، زیرا در این ناحیه تنها پنج یا حداکثر هفت گذرگاه وجود دارد که از طریق آنها می توان از رشته کوههای زاگرس عبور کرد؛ این گذرگاهها به توقفگاهها (جَوارگاه ها)یی منتهی می شود که محل آنها براساس عرف و سنت تثبیت شده و از دیرباز تقریباً ثابت مانده است . راههای این ناحیه بسیار صعب العبورند و چادرنشینان هنگام عبور از گذرگاههای پوشیده از برف و تنگهای سنگی یا رود کارون یا رودخانه های طغیانی دیگر در زمان آب شدن برفها (که شناکنان یا روی کلکهای سوارِ مشک ) از آن می گذرند بارها دچار سانحه می شوند و یا دامهای خود را از دست می دهند. به رغم همة این مشکلات ، کوچِ فصلی لازم است ؛ زیرا از مهر تا اردیبهشت ییلاق ، سرد و پوشیده از برف و از خرداد تا شهریور قشلاق ، گرم و بی آب است و غالباً تمام شدن علوفه در مراتع پس از چندین ماه استفادة بی امان نیز مزید برعلت می شود. برای حل مشکل کوچ ، راههای ممکن دیگری پیشنهاد شده است ، از جمله : ترکیبی از نگهداری گوسفندان در آغل با کشت علوفه و کوچیدن در فواصل کوتاه ؛ ولی عجالتاً که راه چارة رضایتبخشی موجود نیست ، چادرنشینی یگانه شیوة مناسب جهت تداوم ثمربخش پرورش دام در این ناحیه است .
اقتصاد و فرهنگ مادی . دورة کوچ ، تعیین کنندة فعالیتهای اقتصادی عمدة ایل است . بختیاریها، در اصل ، پرورش دهندگان گوسفند و بُزند و بیشتر درآمد نقدی (از فروش گوسفند پروار شده و در سطحی محدودتر فروش روغن حیوانی )، خوراک (شیر و مواد لبنی و در موارد نادر گوشت )، و مواد خام (پشم و موی بز و چرم ) خود را برای صنایع دستی از این طریق تحصیل می کنند. بره ها و بزغاله ها حدود اسفندماه در گرمسیر به دنیا می آیند و پس از اینکه در مراتع مرتفع پروار شدند، در پاییز به فروش می رسند. شیرِ میشها را، پس از تولد بره ها، تا خرداد می دوشند و به مصرف می رسانند. پشم چینی در بهار و کمی پس از کوچ انجام می شود. بختیاریها برای حمل بار و سواری و شخم زنی و خرمن کوبی ، الاغ و قاطر و تعداد اندکی گاو پرورش می دهند. برخی از تیره های آنها که عرب تبارند («عَرَب کَمَری ») در پرورش گاومیش تخصص دارند. این تیره ها، که امروزه یکجانشین شده اند، در گذشته گاومیشها را برای فروش به روستاهای ارمنی نشین در چهارمحال و فریدن می بردند و ارمنیان نیز از آنها در کار کشاورزی استفاده می کردند. یگانه نوع شتر که در سرزمین بختیاری یافت می شود جمّازهای متعلق به تیره های ترکی است که نسبتی با ایل ندارند و از چهارمحال (لَرَکیها از حدود گَنْدُمان ) و حتی از منطقة اصفهان (روستانشینان از چالْشُتُر، ریز، غلامخواست ) به کوههای زاگرس کوچ می کنند. امروزه بسیاری از بختیاریها گندم ، که نان آن قوت غالب ایشان است ، و جو، که در فصلهای بی علف مکمّل علوفة چهارپایان آنهاست ، می کارند. نظام کشت و کارشان نیز چون شبانی آنها به ییلاق و قشلاق کردنشان وابسته است . چادرنشینان در نیمة اول شهریور، یعنی کمی قبل از کوچ پاییزی خود از ییلاق ، بذر را می کارند و پس از بازگشت از گرمسیر در تیرماه سال بعد محصول را درو و خرمن می کنند. در گرمسیر، در اوایل آبان بذرافشانی می کنند و، چون کشت آنها غلات زودرسی است که محصولِ آن پنج ماهه به دست می آید، در پایان اقامت خود آن را خرمن می کنند.
اقلام دیگری از طریق شکار (آهو در گرمسیر، بزکوهی در ییلاق ؛ کبک و قرقاول و جز آنها) و جمع آوری گیاهان کوهی و مواد نباتی ، مانند انواع دانه ها و قارچها برای خوردن و برخی دیگر برای استفاده در رنگهای طبیعی و مواد مصرفی در صنایع دستی ، به دست می آید؛ بعضی از آنها چون گز و کتیرا (زیدی ) ارزش تجاری دارند. بختیاریها به شکار علاقة وافر دارند. هریک از این کارها در دورة کوچ ، محل و زمان ویژة خود را دارد، و در مجموع نیز نشان دهندة این واقعیت است که بختیاریها بخوبی توانسته اند راه و رسم زندگی خود را با اوضاع زیست محیطی زاگرس مرکزی سازگار کنند.
بافندگی با دارهای افقی و تارِ یک لا یا دارهایی با شانه های مشبک ، صنعت دستی اصلی بختیاریهاست . آنها از پشم و موی گوسفندان و بزهای خود استفاده می کنند و فقط زنها به این فعالیت می پردازند که محصول آن انواع گوناگون کالاهایی با کیفیتی عالی ، هم از نظر استحکام و هم از نظر زیبایی ، به شرح زیر است : طناب ، بند رکاب ، جوال ، خورجین برای حمل و نگهداری لوازم ، چوخا با پشم سفید و راههای عمودی نیلی رنگ ، که همراه با کلاههای نمدی بلند (کلاهِ خسروی ) و شلوارهای گشاد سیاه رنگ (تُمبون ، تُنْبان ) جزو لباس مردان بختیاری است . محصول دیگر آنها تخته پوست بز است که برای ساختن چادرهای کپرمانند (بُهُن ) به کار می رود. این چادرها مسکن معمولی صحرانشینان است ، گواینکه بعضی از آنها دارای خانة سنگی (لیر)، خانة گِلی یا خشتی (تُو) یا کلبه های ساخته شده از بته و شاخة درختان (کَپَر، لوکا) هستند. بافتن قالیهای بختیاری که در بازار به نام «بی بی باف » مشهور بودند و «بی بی ها» (بانوان خانواده های اعیانی ) آنها را می بافتند، از دهة ١٣١٠ـ ١٣٢٠ ش به بعد، به سبب دگرگونیهای سیاسی ( رجوع کنید به دنبالة مطلب ) متوقف شد؛ امروزه بافتن قالی در برخی از روستاهای نزدیک به اصفهان ، مانند غلامخواست ، از سرگرفته شده ، ولی کیفیت آن به خوبی گذشته نیست .
دکاندارانِ شهرکها و روستاهای نزدیک مانند اَرْدَل ، چِهِلْگِرد، ایذه ، لالی ، گُتْوَنْد، مسجد سلیمان یا صنعتگرانی که به ایل تعلق ندارند ولی به نقاط مختلف می روند، کالاها و خدمات دیگری را که مورد نیاز بختیاریهاست تأمین می کنند. برخی از این صنعتگران عبارت اند از : گیوه کشها، نمد (نِمِت ) مالها، آهنگرها، درودگران (تَخْتکَش ها)، کولیهایی که غربال و شانة پشم زنی (دفته ) و دوک و مانند آن می سازند و احتمالاً بسیاری از آنها در اصل هندی تبارند، نوازندگان (توشمال ها)، دَلاّ کها و خیاطان . بختیاریها، همة این پیشه وران بویژه کولیها را حقیر می شمارند و آنها را «غربتی » می خوانند.
سازمان اجتماعی . یکی از ویژگیهای سازمان اجتماعی ایل بختیاری وجود واحدهای متعدد اجتماعی درهم تنیده در داخل ایل است که درجة بسیار بالایی از گروه بندی عمودی در سطوح مختلف درآن جلوه گر است . هر چادر مأوای یک خانواده است . هر اردو (مال )، مشتمل بر سه تا دوازده چادر، خانوادة گسترده ای است که «تَش » یا «اولاد» خوانده می شود. در کوچها، اردوهایی که با هم خویشاوندند به صورت واحدهای کوچنده (تیره )، که جمعیت هر کدام به یکصد نفر بالغ می شود، گردهم می آیند. از ترکیب تیره ها، طایفه به وجود می آید که جمعیت بزرگترین آنها (موری ، بابادی ، گَندَلی ) به ٠٠٠ ، ٢٥ تن می رسد. «باب » یا «بلوک » حاصل ترکیب چند طایفه است . سرانجام ، هریک از این بابها یا بلوکها به یکی از دو شاخة ایل بختیاری ، یعنی «هفت لنگ » و «چار (چهار) لنگ »، تعلق دارند.
غالباً چنین تصور شده که این ساختار کلاًّ پروردة نظام پدر تباری است . ولی در فعالیتهای ایلی ، گروههای متناظر با این سطوح متفاوتِ گروه بندی ، همگی بیکسان نقشهای مهم برعهده ندارند. واحدهای اجتماعی پایه همان گروههای خویشاوند، از چادر گرفته تا تیره اند که می توان آنها را «خانواده های به هم پیوسته » نامید؛ زیرا تعیین کنندة عضویت در آنها سه اصل عمده است : ١) قانون پدرتباری که به موجب آن عضویت از طریق افراد ذکور انتقال می یابد یا، به عبارت دیگر، شخص باید بـــه همـان گروه پدر خود و تنهــا به همین گروه تعلق داشتـه باشد؛ ٢) اولویت ازدواج میان پسرعمو و دخترعمو (تاتَه زا)، گواینکه این اولویت در عمل بین ١٤ تا ٤٣ درصد گروههای مختلف بختیاری رعایت شده است ؛ ٣) قانون محل اقامت که به موجب آن زن موظف است پس از ازدواج از خانة پدر به خانة شوهر (مردسرایی ) یا به خانة پدر همسر خود (پدرسرایی ) برود. این قبیل واحدهای اجتماعی ، محیطهایی هستندکه همبستگی واقعی ، نه تنها در حالات نزاع با گروههای دیگر بلکه در امور روزمرة کار تولیدی نیز، در داخل آنها برقرار است . گله داری ، کاشت و برداشت محصول را اعضای همنیای هر اردو و یا، طی کوچ ، اعضای همنیای تیره ، مشترکاً انجام می دهند. در این سطح ، «خانواده های به هم پیوسته » دقیقاً در حکم «گروههای صنفی »اند. خلاصة کلام اینکه اردوها و تیره ها واحدهایی خودمختارند که در چند جا زندگی می کنند. این پراکندگی ، که نمی گذارد ازدحام بیش از حد جمعیت در آبشخورها پدید آید و در مراتع چرایِ بیش از حد صورت گیرد، برای بقای ایل ضروری است .
واحدهای بزرگتر، از طایفه تا ایل ، از برخی جنبه ها نقشی خلاف آنچه گفته شد دارند. خویشاوندی در تعریف این واحدها دارای وجودی بارز است ولی به نقش آنها ربطی ندارد. در این سطوح ، شجره نامه ها ساختگی و بازتاب دلبستگی بختیاریها به توجیه وقایع گذشته ، از قبیل قبول افراد به فرزندی ، تجدید گروه بندیها و اتحادهای سیاسی و توضیح آنها با پیوندهای پدر ـ فرزندی است . این واحدهای بزرگ فقط در اوضاع و احوال بسیار استثنایی ، از قبیل بروز منازعات جدی ، هنگامی که رابطة ویژه میان دو واحد یا بیشتر از آنها حمایت متقابل را الزامی می سازد، به صورت گروههای همبسته عمل می کنند (اصطلاح معمول برای چنین رابطه ای «هین ـ چُو»، «خون بر چوب » است که اشاره ای است به این ضرب المثل لری : «هین ز چو پوی نی یه مون » (خون هرگز از چوب پاک نمی شود)، دیگار، ١٩٨٧). از سوی دیگر، واحدهای بزرگتر به این اعتبار که از واحدهای پایه تشکیل شده اند، بیشتر در خطوط مرزی دارای اهمیت دایمی اند. خودمختاری و پراکندگی اردوها و تیره ها در عمل باید با انعطاف پذیری آنها توأم باشد، زیرا این انعطاف پذیری به هنگام عوض شدن چراگاهها یا مسیر کوچها به سبب چرانیدن بیش از حد یا ازدحام جمعیت لازم است . در پرتو واحدهای اجتماعی گسترده یا اشرافی که بر حوزه هایی پهناور دارند، به این انعطاف پذیری می توان رسید. این حوزه ها جمعی یا فردی نگهداری می شوند در عین آنکه حق استفاده بین گروههای خویشاوند به نسبت سهم بندی می شود.
سازمان سیاسی . ساختار قدرت سیاسی از ویژگیهای دیگر سازمان ایلی بختیاریهاست . این ساختار نمودار چنان درجه ای از تمرکز سلسله مراتب است که معمولاً در نظامهای مبتنی بر خویشاوندی ، بعید انگاشته می شود. تا دهة ١٣٣٠-١٣٤٠ ش قدرت در دست ایلخان (بالاترین مقام ایل ) و ایل بگ (دستیار او) متمرکز بود و سپس ، در سطوح مختلف هرم ایلی ، در میان کلانتران طایفه ها و کدخدایان تیره ها و ریش سفیدانِ اولاد یا تاشها تقسیم می شد. این مقامات حافظ نظم و مجری عدالت بودند و میان افراد ایل و خارج از ایل در مقام واسطه عمل می کردند؛ ولی از نظر تأثیری که بر زندگی روزمرّة بختیاریها داشتند، مهمترین وظیفة آنها هماهنگ کردن کوچ و حل و فصل دعاوی مربوط به استفادة بیش از حد از چراگاهها و آبشخورها بود. این مسئولیت ، که در اصل خدمتی به افراد ایل به شمار می رفت ، به منشأ امتیاز اقتصادی و اجتماعی (مانند دسترسی به بهترین چراگاهها، امکان جذب اتباع و جز آنها) تبدیل شد. در نتیجه طبقه ای از خوانین ظهور کرد که با صحرانشینان ساده («لرها» که با نام ایلهای لرستان نباید خلط شود) فرق فاحش داشت . رهبری بالای ایل نیز از وظیفة اصلی خود که ایجاد هماهنگی بود پا فراتر گذاشت و با بستن مالیات و سربازگیری و گردآوری دارودستة سیاسی (بسته ) هوادار منافع و مصالح خانها، رفته رفته نقشی استثمارگرانه و خودکامه یافت .
عواملی خارج از ایل نیز به تحوّل رهبری سیاسی بختیاریها در این جهت کمک کرد. یکی از مهمترین آن عوامل اعطای اراضی خالصه به هر یک از خانها به پاداش خدمات نظامی یا جز آن بود و این رسم از قرنها پیش رواج داشت . این اراضی ، برخلاف زمینهای واقع در محدودة ایلی ، ملک شخصی خان بود و در نتیجه خان می توانست در آنها به زراعت بپردازد. این امر نشان می دهد که چرا خانهای بزرگ مدتها تولید محصولات کشاورزی را، که بسیاری از صحرانشینان غالباً حتی برای خوراک اصلی خویش بدان متکی بودند، تقریباً در انحصار خود داشتند. عامل جمعیت نیز، که گاه جوامع چادرنشین را وادار به دفع نیروی انسانی اضافی می کند، سلطة اقتصادی خانها را، که مولود مالکیت اراضی زراعی بود، تقویت کرد. چوپانهایی که به سبب خسارتهای خانمان برانداز ناگزیر به قبول غربت و یکجانشینی شده بودند، پس از مأیوس شدن از یافتن کاری بهتر، در این املاک شغلی می یافتند و از این راه نیز کارگر کشاورزی بیش از حد مطیع و سربه زیر («رعیت » در مقابل «لر» یعنی صحرانشین )، به تعداد کافی نصیب خانهای زمیندار می شد. این مردمان یکجانشین منسوبان فقیر چادرنشینان اند؛ قربانیان جریانی که از لوازم ادامة حیات نظام شبانی و صحرانشینی است .
دخالت مستقیم حکومتهای ایران در عزل و نصب رؤسای ایل ، عامل دوم قدرت یافتن بی حد و حصر دستگاه خانی بختیاریها بود. این امر در قرن دوازدهم شروع شد و در عصر قاجاریه به صورت شیوه ای مرسوم درآمد. شاهان قاجار در پی آن بودند که از طریق نظام حکومت غیرمستقیمِ عمدتاً مبتنی بر ( قدرت ) خانها، ایلها و نواحی مجاور آنها را مهار کنند. تفویض اختیارات تازه از جانب شاه به خانها برای حفظ نظم در قلمرو خود و اخذ مالیات و بسیج نیرو و مانند آن ، به نفوذ و اقتدار آنان رسمیت بخشید و بدان افزود. وفاداری به شاه ، دریافت پاداشهای فراوان از قبیل القاب و افتخارات گوناگون را درپی داشت ، ولی کوچکترین لغزش نیز بیرحمانه مجازات می شد. پس از چنین خطایی بود که علیمردان خان ، رئیس چهارلنگ ، یاغی خوانده شد و در ١٢٥٧ به زندان افتاد و راه برای رقبای هفت لنگ او هموار گردید. ( ناصرالدین ) شاه ، حسینقلی خان هفت لنگ را در ١٢٧٩ به نظامت و در ١٢٨٦ به ایلخانی بختیاریها منصوب کرد. او نخستین کسی بود که این عنوان را یافت و در ایل به لقب «ایلخانی » معروف شد. در ١٢٩٩ شاه ترتیب قتل او را داد و برادرش امامقلی خان ، معروف به حاجی ایلخانی ، را به جای او منصوب کرد. از آن زمان تا ١٣٣٥ ش که لقب خان ملغی شد، تقریباً بی هیچ وقفه ای رؤسای ایل از اولاد یکی از این دو برادر بودند. در نتیجة این قتل ، بختیاریها به «بستگان » ایلخانیها و حاجی ایلخانیها تقسیم شدند، ولی تعبیر صحیحتر آن است که این تقسیم را وسیله ای برای حفظ وحدت ایل در برابر توطئه های حکومت مرکزی به شمار آوریم . در واقع ، ترکیب این گروهها بر اساس توافقهای ١٣١٢ و ١٣٣٠ میان دو شاخة خانوادة خانها تعیین گردید و برای آنکه عدم توازنی پیش نیاید میزان قدرت طرفین گاه به گاه بررسی می شد و اعضای گروهها به صورت دو جبهة متخاصم سازمان
نمی یافتند، بلکه بتساوی از هر یک از دو شاخه انتخاب می شدند. خلاصة کلام آنکه از گروههای بسته به دو مقصود استفاده می شد: حفظ قدرت در خانوادة خوانین بزرگ و ممانعت از غلبة هریک از دو شاخة خانواده بر دیگری . این نوع دسته بندی بی گمان یکی از عجیبترین جنبه های سازمان اجتماعی بختیاریهاست و نظیر آن در هیچ جامعة دیگری در جهان دیده نشده است .
عامل سوم و متأخرتری که به تحکیم قدرت خانهای بختیاری افزود، حضور شرکتهای انگلیسی در استان خوزستان از اواخر قرن سیزدهم بود. در پی ساختن راه لینچ در ١٣١٥، که از طریق ایذه و اردل از جنوب سرزمین بختیاری می گذشت ، در مسجد سلیمان و بعداً در نواحی دیگر گرمسیر، معادن نفت کشف و استخراج شد. این امر چندین هزار تن از چادرنشینان را از چراگاههای سنتی خویش محروم کرد ولی درِ نعمت را بر خوانین بزرگ گشود. در برابر تعهد آنها مبنی بر حفظ امنیت تأسیسات نفتی ، پنج درصد سهام «نخستین کمپانی اکتشافی » به آنها داده شد و در نتیجه بخشی از سود شرکت نفت ایران و انگلیس به مدت ٢٥ سال و نیز غرامت هنگفتی پس از خلع ید از شرکت به آنها تعلق گرفت . خانهای بختیاری که از جهت این مزایای اقتصادی خود را مدیون انگلیسیان می دانستند در صورت لزوم بر ضد دولت مرکزی برانگیخته می شدند.
خانهای بختیاری ، در سایة این مشروعیت مضاعف از جانب مقامات خارجی و نیز مزایا و دستاوردهای آن ، توانستند هم سلطة خود را بر ایل تحکیم بخشند و هم جای پایی در دستگاه حکومت مرکزی پیدا کنند. اینان ، در صورت بروز مشکل با شاه ، نیروهای سهمگینی در اختیار داشتند که می توانستند به میدان روانه کنند، کما اینکه در ١٣٢٧ در زمان انقلاب مشروطه چنین کردند. اقدامات نظامی بر نفوذ و اعتبار خانها در میان افراد ایل افزود و در عین حال به آنان امکان داد که از اراضی روستاهای مجاور زمینهای بیشتری را به تملک درآورند. بختیاریها، در نخستین سالهای قرن چهاردهم ، بواقع ، دولتی در دولت شمرده می شدند.
تغییرات اخیر . نخستین اقدام برای مقابله با این وضع به فرمان رضاشاه در دهة ١٣١٠-١٣٢٠ ش آغاز شد. او برضد ایلها و بویژه بختیاریها، که سازمان و قدرت و راه و رسم زندگی آنها را با تجدّد ملی به سیاق غرب ناسازگار می شمرد، سیاستی سه گانه در پیش گرفت : ١) یکجانشینی اجباری (تخته قاپوکردن ) ایلات ، هم در خوزستان و هم در چهارمحال ، با استقرار نیرو در کوچراهها برای پیشگیری از دسترسی آنها به راهها؛ ٢) برانداختن نظام ایلخانی با توقیف و اعدام ایلخانها یا مصادرة اموال آنها و گماردن افسران ارتش به جای ایشان برای تمشیت امور ایل و ادارة سرزمینهای آن ؛ ٣) فرهنگ زدایی از راههای گوناگون ، از جمله اقدامات ایذایی ، مانند ممنوع کردن ریش و وادار کردن افراد به پوشیدن لباسهای غربی و استفاده از کلاه پهلوی (کِپی ) به جای لباسهای سنتی که بختیاریها بدان شدیداً دلبستگی داشتند. این سیاست برای بانیان آن موفّق نبود، زیرا رشتة نظام دولتی ایران بر اثر رویدادهای جنگ جهانی دوم ازهم گسیخت و اکثر بختیاریها کوچ و راه و رسم زندگی سنتی خویش را از سر گرفتند. با اینهمه ، سیاست رضاشاه با ایجاد تضادهای اجتماعی در ایل ، آثار دیرپایی برجای گذاشت . خارج کردن قدرت از دست خوانین بزرگ تنها قسمت بالای هرم اجتماعی را از میان برد و قشر میانی کلانتران و کدخدایان را، که تعداد آنها به چندین صد تن بالغ می شد، دست نخورده باقی گذاشت . این افراد، منصوب خانها و می توان گفت که به منزلة افسران ایل بودند. آنان ، که پس از ناپدید شدن ناگهانی رؤسای خود، موقع و مقام خویش را متزلزل می دیدند، به هیچ وجه مایل به اقدامی نبودند که خطر سرکوبی شدیدی درپی داشته باشد. از این گذشته ، اختیارات دیرینة آنان ، مثل اجرای حکم عدالت ، از آنها گرفته شده و به مأموران دولت یا افسران ارتش داده شده بود. به همین دلایل بود که کلانتران و کدخدایان رفته رفته به امور ایلی بیعلاقه می شدند و صرفاً به ادارة امور املاک خویش توجه می کردند و این چندان شگفت آور نبود؛ زیرا خانها همیشه با آنان رفتار خوش داشتند تا از بابت وفاداریِ آنها آسوده خاطر باشند و بویژه در اعطای زمینهای زراعی به آنان سخاوت بسیار نشان داده بودند. از سوی دیگر، افراد معمولی ایل که زمینی نداشتند و تنها به دامداری می پرداختند از یکجانشینی اجباری ، که به مدت ده سال به ایل تحمیل شده بود، متحمل شدیدترین خسارت شده بودند. خسارتی که در این مدت به دامهای آنان وارد شده بود در حدود شصت درصد تخمین زده اند. جهانگردان خارجی معدودی که در آن زمان بختیاریها را دیده اند تنها از پریشانحالی و فقر آنها سخن گفته اند.
در سلطنت محمدرضا شاه (١٣٢٠-١٣٥٧ ش )، ظاهراً تا ١٣٣٩ ش تصمیمی اساسی دربارة ایلها گرفته نشده بود. پس از جنگ جهانی دوم و در دهة ١٣٣٠-١٣٤٠ ش ، ایلها، از جمله بختیاریها، هنوز از نظر سیاسی قدرتمند و فعال بودند و این را در زمان نخست وزیری محمد مصدق نشان دادند. کابینه های مختلف ، که نمی توانستند ایلها را نادیده بگیرند، میان همکاری با آنها یا سرکوب کردنشان مردّد بودند. اعادة اموال خانها در ١٣٢٤ ش ، هیأت و طرح کونیگ در ١٣٢٦ـ١٣٢٧ ش ، کنفرانس عشایر در شهریور ١٣٢٧ و ایجاد شورای عالی عشایر متشکل از اعضای غیرنظامی در ١٣٣٢ ش از جمله اقدامات آشتی جویانه بود. ازدواج شاه در ١٣٢٩ ش با ثریا اسفندیاری ، نبیرة یکی از ایلخانها، نشانه ای از توجه به بختیاریها بود. در ١٣٣٦ ش ، به مناسبت خساراتی که با ملی شدن صنعت نفت به خانهای بختیاری وارد آمده بود، به ایشان غرامت پرداخت شد. تبعید خانوادة خانهای قشقایی در ١٣٣٣ ش ، ایجاد شعبه ای از ستاد کل و سپاهی مرکب از افسران تعلیم دیده برای ادارة امور عشایر در ١٣٣٥ ش ، الغای لقب خان در همان سال و تصمیم به خلع سلاح عشایر در ١٣٣٦ ش از جمله اقدامات سرکوبگرانه بود. سرانجام ، نظر نامساعد نسبت به عشایر، غالب شد.
پس از مدت مدیدی که مقامات ایرانی بتناوب با عشایر جنگیده یا گفتگو کرده بودند، سیاست جدید براین بود که موجودیت آنها را نادیده بگیرند. این امر در قانون اصلاحات ارضی مصوب دی ١٣٤٠ و مواد تکمیلی آن ، مصوب دی ١٣٤١، که در هیچیک از آنها کمترین اشاره ای به عشایر یا ایلها نشده است عملی گردید. پس از اجرای قانونهای جدید بازتاب آنها مشخص شد. محدودیت مالکیت اراضی آشکارا بر برخی از نواحی عشایری تأثیر بیشتری داشت تا بر برخی دیگر. این محدودیت بر بختیاریها تأثیر چندانی نداشت ، زیرا بیشتر زمینهای وسیعی که در تملک خانها بود بیرون از منطقة ایلی قرار داشت . قانون ملی شدن مراتع ، اهمیتی بیشتر داشت ، و دربارة بختیاریها آثار عملی زیر بر آن مترتب بود: ١) زمینهای غیر مزروع مصادره و جزو اموال دولتی ثبت می شد؛ ٢) هرگونه بهره برداری از این اراضی بدون اجازة رسمی (جوازِ علفچر) ممنوع بود و این جوازها نیز فقط به افراد داده می شد؛ ٣) هر جوازی به دارندة آن حق استفاده از مساحت معینی مرتع را می داد و این مساحت ، پس از سنجش کیفیت پوشش گیاهی ، برپایة یکی از دو ملاک زیر تعیین می شد: اگر تعداد دامها کمتر از صد رأس بود براساس تعداد گوسفندان و بزهای موجود در گلّه ، والاّ براساس حداکثر همان صد رأس حتی اگر تعداد دامها بیشتر بود؛ ٤) کسانی که چنین جوازی دریافت می کردند، و با این جواز یگانه استفاده کنندگان این مراتع بودند، در مقابل این امتیاز موظف می شدند که مالیاتی سالانه بالغ بر پانزده ریال برای هر رأس گوسفند و سی ریال برای هر رأس گاو و مبلغ معتنابه ١٥٠ ریال برای هر رأس بز بپردازند.
نخستین اثر این اقدامات کاهش نظرگیر مساحت چراگاهها بود. مساحت کل بدین سبب کاهش یافت که به مجرد اعلام قانون جدید، بسیاری از عشایر بختیاری با شتاب به شخم زدن اراضی وسیعی پرداختند تا بدین وسیله آنها را از شمول مفاد این قانون خارج سازند. اراضی مورد استفادة افراد نیز بدین علت کاهش یافت که براساس ارقام نادرستِ مبتنی براین فرض محاسبه شده بود که هر چوبدار حداکثر صد رأس دام دارد. میزان تفاوت وقتی روشن شد که مقامات حکومتی به برخی از صاحبان گله های بزرگ کرمان اجازه دادند که دامهای خود را برای چرا به منطقة ایل بختیاری بفرستند. هر چند مقصود از قانون ملی شدن مراتع حفظ پوشش گیاهی اعلام شده بود، اجرای آن در چندین نقطه ، به چرای بیرویّه تر از آنچه در نظام سنتی معمول بود انجامید. در عین حال ، اعطای اجازة چرا به افراد، موجب ازبین رفتن بعضی از بهترین نهادهای ایل ، بویژه نهادهای مشوّق ادارة دسته جمعی منابع طبیعی شد. سرانجام ، محدود کردن مالکیت گله برای هر فرد به تعدادی که در هنگام اجرای قانون داشته ، یا در صورتی که قبلاً بیشتر از صد رأس می داشته ، به صد رأس ، آرزوی طبیعی هر دامداری را به افزایش گله و در نتیجه ثروت خود نقش برآب کرد. در اواسط دهة ١٣٥٠-١٣٦٠ ش ، این اقدامات بسیاری از بختیاریها را دلسرد ساخت و به کاهش نظرگیر تعداد اعضای ایل نیز انجامید، زیرا قانون ملی شدن مراتع آنها را غافلگیر کرده بود و نتوانسته بودند تعداد دامهای خود را به حداقل قابل قبول (حدود شصت رأس گوسفند) افزایش دهند.
قانون ملی شدن مراتع ، که بظاهر امری صرفاً فنی بود، بازتابهای چندان پردامنه ای داشت که از حدّ انتظار خارج بود. این قانون به دگرگونی عمیق نظامهای تولیدی و روابط اجتماعی موجود در ایران کمک کرد و در مورد بختیاریها باعث سرعت بخشیدن به هجوم اعضای فقیر ایل به سوی مشاغل حقیر در بخشهای نفت و کشت و صنعت خوزستان و کارخانة ذوب آهن در نزدیکی اصفهان شد. ولی این قانون بر همة بختیاریها به یک اندازه اثر نگذاشت . برخی از آنان ، بویژه کلانتران و کدخدایان ، که تهاجمات پی درپی بر مافوقهای آنها، یعنی خانها، در وضع ایشان تأثیری نکرده بود، در اوضاع و احوال جدید روزگار بدی نداشتند. از نفوذ و اختیارات این رؤسای میانه حال در نظام جدید استفاده کردند و به جای دامداری ، میدانهای دیگری برای فعالیت به آنها دادند. برخی از آنها تأمین کنندة نیروی کار شدند که شغلی پر درآمد بود، زیرا که دستمزد کارگرانی که ایشان به کار می گماردند از طریق خود آنان پرداخت می شد. شور و شوق آنها به این کار به نفع دستگاههای دولتی و شرکتهای بزرگ بود، ولی دامداری و موجودیت ایل خود ایشان را تهدید می کرد.
رویدادهای ١٣٥٧ ش ( انقلاب اسلامی ایران ) باعث تجدید حیات شبانی شد ولی این امر دیری نپایید؛
به تشویق سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ، در هر تیره شورای عشایری تشکیل شد و به لرها، و از همه مهمتر به جوانان ، امکان ایفای نقش و ریاست بر مافوقهای پیشین داده شد. کلانتران و کدخدایان را از کار برکنار نکردند، ولی به نظر آنها نیز توجه ننمودند و ایشان هم بیش از پیش خود را کنار کشیدند. چیزی نگذشت که جهادسازندگی به تمام نقاط بختیاری وارد شد و به ساختن راه و پل و سیلو و مدرسه و خانه پرداخت ، خطوط برق و تلفن را به روستاها آورد و شبکه ای از تعاونیهای تولید و مصرف تشکیل داد. عشایر بختیاری نخستین بار برای یکجانشینی داوطلبانه در موقعیت بالنسبه مساعد انگیزه هایی یافتند. بسیاری از آنها در واقع دل به دریا زدند و سرانجام قبول کردند که «خیش و میش یک جاست ».
بدین سان ، به نظر می رسد که وضع معیشتی بختیاریها در شش سال اول انقلاب اسلامی بیشتر عوض شده باشد تا در نیم قرن سلطنت پهلوی .
منابع :
(١) اصغر کریمی ، «نظام مالکیت ارضی در ایل بختیاری »، هنر و مردم ، سال شانزدهم ، ش ١٨٩-١٩٠، (تیر و مرداد ١٣٥٧)، ص ٦٧-٨٣؛
(٢) پرویز ورجاوند، و دیگران ، بامدی ، طایفه ای از بختیاری ، تهران ١٣٤٦ ش ؛
(٣) D. Brooks, "The enemy within: limitations on leadership in the Bakhtiari," in The conflict of tribe and state in Iran and Afghanistan , ed., R.Tapper, London ١٩٨٣, ٣٣٧-٣٦٣;
(٤) M.C. Cooper, Grass , New York ١٩٢٥;
(٥) G.N. Curzon, Persia and the Persian question , London ١٨٩٢, II, ٣٣٠-٣٨٧;
(٦) J.P. Digard, "De la nإcessitإ et des inconvإnients, pour un Baxtyہri, d'ءtre Baxtyہri. Communautإ, territoire et inإgalitإ chez des pasteurs nomades d'Iran," in Equipe إcologie et anthropologie des sociإtإs pastorales, ed., pastoral production and society/production pastorale et sociإtإ , Cambridge ١٩٧٩, ١٢٧-١٣٩;
(٧) idem, "Histoire et anthropologie des sociإtإs nomades: le cas d'une tribu d'Iran", Annales: economies, sociإtإs civilisations , ٢٨/٦ (١٩٧٣), ١٤٢٣-١٤٣٥;
idem,
(٨) "Jeux de structure. Segmentaritإ et pouvoir chez les nomades Baxtyہri d'Iran," L'homme ٢٧/٢ (١٩٨٧);
(٩) idem, "Les nomades et l'etat central en Iran: quelques enseignements d'un long passإ d' ـ hostilitإ rإglementإe ف ", Peuples mediterranإens/ Mediterranean peoples , ٧ (١٩٧٩), ٣٧-٥٣;
(١٠) idem, Techniques des nomades Baxtyہri d'Iran, Cambridge ١٩٨١;
(١١) D. Ehmann, Bahtiyaren. Persische Bergnomaden im Wandel der Zeit , Wiesbaden ١٩٧٥;
(١٢) G.R. Garthwaite, Khans and shahs. A documentary analysis of the Bakhtiyari in Iran, Cambridge ١٩٨٣;
A.H. Layard, "A description of the province of Khاzistؤn", JRAS , ١٦
(١٣) (١٨٤٦), ١-١٠٥;
(١٤) idem, Early adventures in Persia, Susiana and Babylonia, including a residence among the Bakhtiyؤris and other wild tribes, before the discovery of Niniveh , New York ١٨٨٧;
(١٥) A. Rosman, P. G. Rubel, "Nomad-sedentary interethnic relations in Iran and Afghanistan", IJMES , ٧/٤ (١٩٧٦), ٥٤٥-٥٧٠;
V.V. Trubetsko § â , Bakhtiary. Osedlokochevye plemena Irana , Moscow
(١٦) ١٩٦٦;
(١٧) H. Wright, ed., Archaeological investigations in Northeastern Khuzistan , Ann Arbor ١٩٧٩;
A. Zagarell, The prehistory of the Northeast Bakhtiyari mountains,
Iran. The rise of a highland way of life, Wiesbaden
(١٨) ١٩٨٢.
/ ژ. پ . دیگار /
تکمله . ایل بختیاری ، مشتمل بر دو گروه (شاخة ) هفت لنگ و چهار لنگ ، از بزرگترین ایلهای کوچنده و اسکان یافتة ایران در منطقة بختیاری است .
جمعیت . براساس نتایج به دست آمده از سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچندة کشور در ١٣٦٦ ش ، ایل بختیاری ٠٠٠ ، ٣٧ خانوار (١٢٧ ، ٢٣٥ تن ) جمعیت داشت ؛
به عبارت دیگر، ٥ر٢٠% خانوارها و ٤ر٢٠% جمعیت عشایر کوچندة کشور. از کل جمعیت کوچنده ، ٢٧٢ ، ١٢٤ تن مرد و ٨٥٥ ، ١١٠ تن زن بودند. نسبت جنسی آنان ١١٢، میانگین سنی بیست و میانة سنی چهارده بود.
عشایر کوچندة بختیاری به لُری بختیاری صحبت می کنند. در ١٣٦٦ ش ، ٦٤% به زبان فارسی صحبت می کردند، ٢٣% آنها فارسی را می فهمیدند و فقط ١٣% فارسی را نمی فهمیدند. کل جمعیتِ شش ساله و ٢١% عشایر کوچندة بختیاری باسواد بودند. این نسبت برای کل جامعة عشایری کشور ٢٧% بوده است . نسبت باسوادی در مردان ایل ٣٣% و در زنان ٨% بود که نسبت به میزانهای مشابه پایینتر بوده است .
در بین جمعیت ده ساله و بیشتر ایل ، ٥ر٥٥% از مردان و ٧٦% از زنان حداقل یک بار ازدواج کرده بودند. در جامعة عشایر کوچندة بختیاری سن ازدواج بسیار پایین و نسبت زنان بی همسر بر اثر طلاق ، کمتر از نصف این میزان در جامعة روستایی کشور است . نسبت زنان ده ساله و بیش از ده سالة دارای همسر ٦٨% و در جامعة روستایی کشور ٥٨% است . چون در جامعة عشایر کوچندة بختیاری ، زن نقش بسیار فعال و ارزنده ای در اقتصاد دامی دارد، زودتر از دختران روستایی به خانة شوهر می رود.
سازمان ایلی . سازمان ایلی کوچ نشینان ، آنها را از سایر گروههای ایلی (اسکان یافته ها) از برخی جهات متمایز می کند. همبستگی و روابط میان گروهی کوچ نشینان در چارچوب علایق مشترک جای می گیرد (امان ، ص ٧٩). بختیاریها نیز دارای سازمان ایلی منسجمی بودند که بقای جامعة ایل را تضمین می کرد. برقراری نظم و امنیت جانی و مالی گروهها و نوعی نظام تشکیلاتی و اداری سازگار با محیط جغرافیایی را ایجاب می کرد. این نظام ، همچون سازمان جامعة ساکن دارای شعباتی بود و این انشعاب امکان می داد که در سلسله مراتب تشکیلاتی ، کار ادارة جامعه ، نظم خاصِ قابل ضبط و ربطی داشته باشد. از گذشتة دور، در رأس ایل ، «ایلخان » قرار داشت . اصولاً خانهای بختیاری از نظر قومی ، بختیاری نبودند و منشأشان از ایل پاپی بود. در مواردی نیز، آنها براثر لیاقت یا با کمکهای خارج از جامعة ایلی ، به ایلخانی می رسیدند. بعد از ایلخان «کلانتر» بود که معمولاً ایلخان به آن سمت منصوبش می کرد. کلانتر مسئول ادارة امور طایفه ، جمع آوری مالیات ، تأمین سپاه در مواقع ضروری ، رفع اختلافات بین اعضای طایفه با یکدیگر یا با اعضای طوایف دیگر، سازماندهی کوچ و استقرار و اموری نظیر آن بود. پس از کلانتر، «کدخدا» بود که از طرف کلانتر و به تأیید ایلخان انتخاب و یا مستقیماً از طرف ایلخان منصوب می شد. کدخدا عهده دار امور «تَش » (مخفف آتش = اُجاق )، به معنی تیره ، بود. بعد از کدخدا «ریش سفید» بود که در رأس «اولاد» قرار داشت . ریش سفید عنوانی افتخاری بود و از نظر سلسله مراتب ، اهمیت چندانی نداشت و بیشتر برای ادارة امور جزئی «اولاد» گمارده یا از طرف اعضای اولاد، و معمولاً از مسنترین افراد، برگزیده می شد. «سرمال » که به آن «گَپِ مال » نیز می گویند، در ردة بعدی قرار داشت . سرمالها از اعضای خانوارهای مال و معمولاً از بین مسنترین مردان مال انتخاب می شدند.
در حال حاضر، بین بختیاریهای کوچرو، بجز سرمال و در پاره ای موارد ریش سفید بقیة عنوانها وجود ندارد و ادارة امور رده های کلانتر و خان را «شورای اسلامی » طایفه وایل انجام می دهد.
تقسیمات ایلی . از دو گروه (شاخة ) یاد شدة ایل بختیاری هفت لنگ خود به چند «باب » و «بزرگْ طایفه » و هر کدام از آنها به چند «طایفه » تقسیم می شود. هر طایفه از چند «تش » و هر تش از چند «اولاد» و هر اولاد از چند «مال » تشکیل می یابد. مال ، کوچکترین واحد کوچندة ایلی است که از گردهمایی چند خانوار پدید می آید. اعضای یک مال ، معمولاً با یکدیگر قرابت سببی و نسبی دارند.
در شاخة چهارلنگ ، برخلاف هفت لنگ ، «باب » وجود ندارد؛
به جای آن ، بزرگ طایفه و سپس طایفه است و تقسیمات بعدی آن ، تقریباً شبیه تقسیمات شاخة هفت لنگ است .
برای تفصیل تقسیمات ایلی رجوع کنید به به نمودار سازمان اجتماعی ایل بختیاری .
ییلاق و قشلاق . ییلاق طایفه های کوچندة بختیاری ، در ارتفاعات و دامنه های کوهستانی در استان چهارمحال و بختیاری (جز شهرستان شهرکرد)، از قبیل زردکوه و کوه سفید و سبزکوه ، دشتها و دشتکهای مناطق کوهستانی و جنگلی دیناران و بازُفت و چلگرد و شوراب و گندمان است . علاوه بر آن ، تعدادی از خانوارهای کوچندة ایل در دامنه های جنوبی اُشترانکوه و مغرب اصفهان ، و تعدادی هم در شمال خوزستان در ارتفاعات بین استان چهارمحال و بختیاری و استان خوزستان ، از قبیل کوه لیله و کوه مُنگشت و کوه سالِن و کوه کینُو و کوه مُنار که دارای اقلیمی مساعد است ییلاق دارند. این طوایف قشلاق خود را در اراضی آبادیهای قشلاقی واقع در دره ها می گذرانند و نوعی زندگی نیمه کوچ نشینی را با کوچ ارتفاعی در محدودة آبادیهای خود برگزیده اند.
قشلاق بختیاریهای کوچنده ، در دشتها و کوهپایه های شمال استان خوزستان است . اَندیکا در مسجد سلیمان ، شُعیبیّه و گُندوزلو در شوشتر، دشت ناز و سوسن و دهدز و مَرغا در ایذه ، از محلهای عمدة قشلاق آنان است که به علت اقلیم مساعد در دورة سرما، بسیاری از بختیاریهای کوچنده را در خود جای می دهد. علاوه بر آن ، تعدادی از عشایر بختیاری در استان چهارمحال و بختیاری (عمدتاً در شهرستان لُردگان ) و نیز در استان خوزستان (شهرستانهای ایذه و مسجد سلیمان و دزفول ) قشلاق خود را در اراضی و ساختمانهای آبادیهای قشلاقی سپری می کنند. براساس اطلاعات به دست آمده از نتایج سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده در تیر ١٣٦٦، بیش از نیمی از عشایر کوچندة بختیاری ، دورة قشلاق خود را در ساختمان به سر می برند.
تعداد دام . در ١٣٦٦ ش ، خانوارهای کوچندة ایل بختیاری ٥٥٥ ، ٠١٦ ، ١ رأس گوسفند، ١٣٠ ، ٢٥١ ، ١ رأس بز و ٦٤٨ ، ٢٧ رأس گاو نگهداری می کردند. علاوه بر آن ، بختیاریها ٣٤٤ رأس گاومیش و ٧١ نفر شتر نیز پرورش می دادند. در ١٣٦٦ ش هر خانوار دامدار ایل بختیاری به طور متوسط ٥٨ رأس دام کوچک (گوسفند و بز) نگهداری می کرد.
براساس این سرشماری ، بختیاریها ١١ % از کل گوسفند و ٣ر١٦ % از کل بز جامعة عشایری کشور را نگهداری می کردند.
با وجود اینکه بختیاریها در پرورش اسب مهارت داشته اند، در حال حاضر بندرت اسب پرورش می دهند؛
به طوری که در ١٣٦٦ ش ، بختیاریهای کوچنده فقط ٥٥٩ ، ٢ رأس اسب داشتند. به علت کوهستانی بودن این منطقه برای سواری و باربری ، بیشتر از قاطر استفاده می شود. در این سال به طور متوسط برای هر خانوار کوچندة ایل بختیاری دو رأس چارپای باربر وجود داشته است .
بختیاریهای کوچنده ، علاوه بر دامداری که شغل اصلی آنان است به زراعت ، باغداری ، صنایع دستی و نگهداری طیور می پردازند. در ١٣٦٦ ش ، خانوارهای کوچندة ایل ٦٧٣ ، ٩ هکتار زیرکشت آبی و ٧٦٥ ، ٣٨ هکتار زیرکشت دیم ، در نواحی ییلاقی و قشلاقی منطقة بختیاری ، در اختیار داشتند. مساحت اراضی باغ و قلمستان خانوارهای کوچندة ایل بختیاری در ییلاق و قشلاق ٢٦٦ ، ١ هکتار بود.
منابع :
(١٩) دیترامان ، بختیاریها: عشایر کوه نشین ایرانی در پویه تاریخ ، ترجمة محسن محسنیان ، مشهد ١٣٦٧ ش ؛
(٢٠) بهرام امیراحمدی ، بررسی جمعیت ، اشتغال و ابزار کار در ایل بختیاری (زیر چاپ )؛
(٢١) مرکز آمار ایران ، سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده ١٣٦٦: نتایج تفصیلی ایل بختیاری ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٢٢) همو، سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده ١٣٦٦: نتایج تفصیلی ایل ذلکی (زلقی ) ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
همو، سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده ١٣٦٦: نتایج تفصیلی ایل ممیوند (میوند) ، تهران ١٣٦٨ ش .
توضیح : در سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده کشور که در تیرماه سال ١٣٦٦ توسط مرکز آمار ایران به اجرا درآمد، بزرگ طایفه های «ممیوند» و «زلقی » از شاخه چهار لنگ ایل بختیاری را به جهت ضرورتهای سازماندهی اجرا به عنوان ایل سرشماری کرده اند. بنابراین برای ارائه اطلاعات مربوط به کل ایل بختیاری ، ناگزیر اطلاعات نظیر به نظیر مندرج در نشریات «ایل بختیاری شماره ٣-٣»، «ایل ممیوند شماره ١٧-٣» و «ایل زلقی شماره ١١-٣» مورد ملاحظه قرار گرفته و منجر به ارائه اطلاعاتی شده که در مراجعه به تک تک نشریات یاد شده ، قابل حصول نخواهد بود.
/ بهرام امیراحمدی /