خرّمدشت ، خرّمدشت، بخش و شهرى در جنوب شهرستان تاكستان در استان قزوين.

١) بخش خرّمدشت. اين‌بخش‌درجنوب‌غربى‌دشت قزوين واقع است. از شمال و مغرب به بخشهاى مركزى و ضياءآباد (در شهرستان تاكستان)، از جنوب به بخشهاى رامَند و آبگرم (در شهرستان بوئين‌زهرا) و از مشرق به بخش شال (در شهرستان بوئين‌زهرا) محدود و مشتمل است بر دو دهستان افشاريه به مركزيت آبادى رحيم‌آباد (در حدود نُه كيلومترى جنوب شهر خرّمدشت) و دهستان رامند شمالى‌به مركزيت خرّمدشت. مركز آن شهر خرّمدشت است. جنوب اين بخش كوهستانى است و شمال آن را دشت فرا گرفته است. بيشتر آباديهاى بخش خرّمدشت در دشت قرار دارند (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٧٦ش، ص ٢).

كوههاى قشابلاغ، جهان‌قلعه، كبريت‌لو و مايلان در نزديكى آباديهاى شَنَسْتَق عليا و سفلا (در حدود چهل كيلومترى جنوب شهر خرّمدشت)، از مهم‌ترين ارتفاعات بخش به‌شمار مى‌روند (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٣٧، ص ١٣٧ـ١٣٨). رود دائمى خررود نخست جهت جنوب‌غربى ـ شمال‌شرقى دارد و سپس به سمت مشرق در بخش جارى مى‌شود و زمينهاى آن را آبيارى مى‌كند (رحمانى، ص ١٢؛ جعفرى، ج ٢، ص ٣٠٧). علاوه بر آن، چند رود كوچك مانند بُرْزْلَجين، شنستق، شيزَنْد، شيزر و كَشْمَرْز، با جهت جنوبى ـ شمالى در جنوب بخش و ابهررود با جهت غربى ـ شرقى در شمال بخش جريان دارند (رجوع کنید به گلريز، ج ١، ص ٩٢٣، ٩٧١).

ازگيا خاكشير و برمادران‌دارد ومراتع‌آن براى چراى دام مناسب است. از زيا شغل، گرگ، روباه، خرگوش و كبك در آن يافت مى‌شود (براى نمونه رجوع کنید به فرهنگجغرافيائىآباديها، ج٣٧، ص١، ٤١، ٦٣). آب زراعى و آشاميدنى بخش، علاوه بر رود، از قنات و چاه نيز تأمين مى‌شود. از ميان محصولات آنجا، گندم، جو، بنشن، انگور، بادام،گردو،آلوسبز،سيب،زردآلو و گيلاس شايان ذكر است (همان، ج ٣٧، ص ٤١، ١٣٨). از صنايع‌دستى، فرش‌بافىِ آن به‌ويژه در آباديهاى‌برزلجين (در حدود٣١كيلومترى جنوب‌شهر خرّمدشت)، شنستق سفلا و كورچشمه (در حدود چهل كيلومترى جنوب خرّمدشت) پررونق است (همان، ج ٣٧، ص ٤١، ١٣٧، ٢٠٧).

بخش خرّمدشت در مسير اصلى قزوين ـ همدان قرار دارد. همچنين راه بوئين‌زهرا ـ ابهر (در استان زنجان) از آنجا مى‌گذرد. آباديهاى بخش نيز عمدتآاز طريق راه‌فرعى با مركز بخش مرتبط‌اند.

بخش خرّمدشت نيز در اسفند ١٣٧٣ در شهرستان تاكستان* تشكيل شد و با جداشدن تاكستان از زنجان و الحاق آن به استان جديد قزوين در خرداد ١٣٧٦، خرّمدشت جزو استان قزوين شد (ايران. قوانين و احكام، ص ٢٤٤ـ٢٤٥؛ ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ذيل «استان قزوين»؛ رحمانى، ص ٣٥). جمعيت آن براساس سرشمارى ١٣٨٥ش، ٦٨٥،٢١ تن ذكر شده است (مركز آمار ايران، ١٣٨٥ش؛ ذيل «استان قزوين»). اهالى بخش خرّمدشت به فارسى و تركى سخن مى‌گويند (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٣٧، ص١١٠، ١٥٤).

برخى از مهم‌ترين زيارتگاههاى بخش عبارت‌اند از: امامزاده‌هاى ابوسعيد و ابوظهير در آبادى رادكان، امامزاده پيغمبر در آبادى شنستق عليا، امامزاده عبداللّه‌بن حسن‌بن موسى‌الكاظم عليه‌السلام در آبادى شيزند (در حدود ٢٩ كيلومترى جنوب خرّمدشت) و بقعه پير وَلى در آبادى وَرسج (رحمانى، ص ١٠٧؛ گلريز، ج ١، ص ٩٢٣؛ ورجاوند، ص ٣٥٩).

خرّمدشت در منطقه‌اى قديمى واقع شده است، با اين‌حال اطلاع ما از آن اندك است، تنها از آثار به‌جا مانده از بعضى تپه‌ها مانند تپه بزرگ داكان در چهارده كيلومترى جنوب‌غربى تاكستان (مربوط به پيش از تاريخ)، تپه ورسج (با آثارى از دوره ساسانى و اسلامى) و تپه رادكان، نزديك آبادى رادكان (مربوط به دوره اسلامى) مى‌توان به‌قدمت منطقه پى‌برد (رجوع کنید به ورجاوند، ص٣٥٧؛ رحمانى، ص ١٠٥). در اوايل دوره صفويه (حك : ح ٩٠٥ـ ١١٣٥) و به‌ويژه در دوره افشاريه (حك : ١١٤٨ـ١٢١٠) عده‌اى شاهسون به آنجا كوچانده شدند (رجوع کنید به گلريز، ج ١، ص ٨٩٢). گزارشى درباره اين دوره در دست است كه نشان مى‌دهد، در اوايل سده يازدهم برخى آباديهاى خرّمدشت مانند شنستق عليا و برزلجين (از توابع رامند قزوين) جزو موقوفات قديم آستانه شاهزاده حسين قزوين بوده است (رجوع کنید به مدرسى طباطبائى، ص ٧٧، ٨٠، ١٢٠). در صفر ١١٠٣، در فرمان سليمان اول صفوى درباره توليت آستانه شاهزاده حسين، با موقوفات و سيورغال و مستمريات آن، نام شنستق عليا و برزلجين نيز آمده است (رجوع کنید به همان، ص ١٧٩؛ نيز رجوع کنید به ص ٣٨٢ـ٣٨٣).

در دوره‌هاى افشاريه و قاجاريه (حك : ١٢١٠ـ١٣٤٤)، آباديهاى خرّمدشت جزو نقاط معمور شمرده مى‌شدند (رجوع کنید به همان، ص ٨٦ـ٨٩). در دوره پهلوى (١٣٠٤ـ١٣٥٧ش) نيز كشاورزى و صنايع‌دستى آنجا پررونق بود (رجوع کنید به رزم‌آرا، ج ١، ص ٣٤، ٩٨، ١٢٦).

٢) شهر خرّمدشت، مركز بخش. اين شهر با ارتفاع ١٣٨٠ متر از سطح دريا در قسمت شمالى بخش، در فاصله حدود ٢٥ كيلومترى جنوب‌غربى شهر تاكستان و حدود ٥٦ كيلومترى جنوب‌غربى شهر قزوين قرار دارد.

خرّمدشت علاوه بر تاكستان و قزوين، با شهرهاى شال* در مشرق (حدود چهل كيلومتر)، ابهر در شمال‌غربى (حدود ٤٥ كيلومتر)، آبگرم (حدود سى كيلومتر) و آوج* (حدود ٥٥ كيلومتر) در جنوب‌غربى مرتبط است.

اين شهر سابقآ نهاوند ناميده‌مى‌شد (رجوع کنید به رحمانى، ص٣٦) و از ١٣٧٨ش نام‌آن به‌خرّمدشت تغييريافت. آبادى‌نهاوند در ١٣٢٣ش، جزو دهستان دودانگه شهرستان قزوين در استان يكم بود (ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، ج ١، ص ١٣٩ـ١٤٠). اين آبادى در ١٣٣٧ش، مركز بخش و در ٢٩ خرداد ١٣٧٨ به شهر تبديل شد (ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، همانجا). جمعيت‌آن در سرشمارى ١٣٨٥ش، ١٩٢،٦ ذكر شده است (مركز آمار ايران، ١٣٨٥ش، همانجا). اهالى شهر به فارسى و تركى سخن مى‌گويند (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٣٧، ص ٢٥٤).

چند اثر تاريخى مهم خرّمدشت عبارت‌اند از: امامزاده‌هاى سليمان و صالح (مربوط به سده ششم) كه زيارتگاه اهالى است، و تپه نهاوند (ورجاوند، ص٣٨٠؛ رحمانى، ص ١٠٧). دو امامزاده خرّمدشت كه با اتاقى مستطيلى شكل به‌هم متصل‌اند، طرح مدور دارند و هريك داراى سردابى با سقف قوسى‌شكل‌اند. بناى امامزاده سليمان از امامزاده صالح مرتفع‌تر و قدمت امامزاده صالح بيشتر است (ورجاوند، ص ٣٨١ـ٣٨٥).

منابع :
(١)ايران. قوانين و احكام، مجموعه قوانين سال ١٣٧٦، تهران: روزنامه رسمى كشور، ١٣٧٧ش؛
(٢) ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، كتاب اسامى دهات كشور، ج ١، تهران ١٣٢٩ش؛
(٣) ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، نشريه تاريخ تأسيس عناصر تقسيماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨٢ش؛
(٤) عباس جعفرى، گيتاشناسى ايران، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش؛
(٥) رضا رحمانى، آشنايى با شهر تاريخى تاكستان (سيادن)، قزوين ١٣٧٧ش؛
(٦) رزم‌آرا؛
(٧) فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور جمهورى اسلامى ايران، ج :٣٧ ساوه، تهران: سازمان جغرافيائى نيروهاى مسلح، ١٣٦٩ش؛
(٨) محمدعلى گلريز، مينودر، يا، باب‌الجنه قزوين، ]قزوين[ ١٣٦٨ش؛
(٩) حسين مدرسى طباطبائى، برگى‌ازتاريخقزوين، قم ١٣٦١ش؛
(١٠) مركزآمارايران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٧٥ شناسنامه آباديهاى كشور، استان زنجان، شهرستان تاكستان، تهران ١٣٧٦ش؛
(١١) همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٨٥ نتايج تفصيلى كل كشور، ١٣٨٥ش.

Retrieved May.١٩,٢٠١٠, from http://www.sci.org.ir/portal/ faces/public/census٨٥/census٨٥.natayej/census٨٥.rawdata;

نقشه راهنماى استان قزوين، مقياس تقريبى ٠٠٠،١:٥٥٠، تهران: سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلح، ١٣٨٦ش؛
(١٢) پرويز ورجاوند، سرزمين قزوين، تهران ١٣٤٩ش.
/ وحيد رياحى /