پِرِشْتِنه (یا پریشتینا) ، پایتخت و مرکز اداری منطقة خودمختار کوسوو/ کوزوو در جمهوری صربستان . این شهر در َ١٠ ْ٢١ طول شرقی و َ٣٩ ْ٤٢ عرض شمالی در درة رودخانة کوچک پرشتوکا و بر حاشیة شرقی دشت کوسوو (کوسوو پلیه )، در دامنة غربی کوه بوتواک در ارتفاع حدود ٦٠٠متری قرار دارد.

( جمعیت آن در ١٣٧٠ ش /١٩٩١، ٤٩٩ ، ١٥٥ تن بوده است ( > کتاب سال بریتانیکا ١٩٩٨ < ، ص ٧٤٥). پرشتنه با جاده و راه آهن به اسکوپلیه (اسکوب ) ، در حدود ٥١ کیلومتری شمال غربی آن ، متصل است و از طریق کرالیوو با بلگراد ارتباط دارد. در نزدیکی شهر معادن سرب ، نقره و روی وجود دارد که از کوههای کپائونیک استخراج می شود. صومعة گرچنیکا در جنوب شرقی شهر در ٧٢١/١٣٢١ به دستور شاه میلوتین (١٢٨٢ـ١٣٢١ میلادی ) احداث شد. دیوارهای این بنای باشکوه از هنر معماری صربها، با نقش و نگارهایی با ارزش پوشانده شده است . پرشتنه شهری است تجاری با کارگاههای صنعتی گوناگون نظیر صنایع چوبی ، نساجی ، غذایی ، دارویی و کارگاههای ساخت کالاهای فلزی ( بریتانیکا ، ذیل "Priىtina" ) ) . از وجه تسمیة شهر اطلاعی در دست نیست .

در دورة رومیان ، پرشتنه محل تقاطع راههای مهم بویژه بین شهرهای ناسوس (نیش ) لیسوم (لی یش ) و اسکوپی (اسکوپلیه / اسکوب ) شمرده می شد، و نیز در مسیر راههایی قرار داشت که به بوسنی و دالماسی می رفت . در قرون وسطا پرشتنه در صربستان شهر مهم منطقة کوسوو به شمار می آمد. شهرت و رونق آن به سبب استخراج مواد معدنی در نواحی اطراف نوو بردو و کپائونیک و حاصلخیزی دشت کوسوو بود که همواره از ذخایر مهم کشاورزی محسوب می شد. مهمترین علت رونق شهر، قرار گرفتن آن در محل تقاطع راههای ارتباطی مهم بالکان بوده است . در دورة حاکمیت شاه میلوتین پرشتنه مرکز (نخست مرکز پادشاهی ، سپس امپراتوری ) صربستان بود که در آن دوره تحت حاکمیت خاندان نمانید (مؤسس آن استفان نمانیا ، ١١٧٠ـ١١٩٦ میلادی ) بود. پرشتنه در زمان شاه استفان اروش پنجم (١٣٥٥ـ١٣٧١ میلادی ) همچنان مرکز صربستان بود. هنگام نبرد کوسوو میان نیروهای مسیحی و عثمانیها (در ٧٩١/١٣٨٩ در دشت کوسوو پلیه در شمال پرشتنه ) که به شکست مسیحیان انجامید، پرشتنه هنوز مرکز صربستان بود. در نیمة اول قرن نهم / پانزدهم ، همزمان با دورة «استبداد» صربها، پرشتنه از مراکز مهم تجاری و بازرگانی در صربستان قرون وسطا باقی ماند، بویژه آنکه در آنجا گروهی از تجار عمدة راگوزا نظام بانکی پیچیده ای را اداره می کردند. پیشروی نیروهای عثمانی و حملات پیاپی آنان به صربها در این ناحیه موجب ناامنی راهها و لطمات گسترده به تجارت شد. با سقوط حکومت استبدادی صربها در ٨٤٣/ ١٤٣٩، عثمانیها عیسی بیگ فرزند اسحاق بیگ ، اهل اسکوب را به نمایندگی خود در پرشتنه منصوب کردند. قصر شاهان صرب از میان رفت و با ساخت بناهای تازه ، شهر در ٨٥٩/١٤٥٥ چهرة شهری عثمانی به خود گرفت . برخی از بناهای شهر در اواخر دورة استبداد صربها ساخته شده بود، از جمله مسجد پازار (بازار) که در دورة حکومت مراد دوم (٨٢٤ـ ٨٥٥) احداث و به امر محمدفاتح (حک : ٨٥٥ـ٨٨٦) تکمیل شد. محمد فاتح مسجد دیگری نیز به نام خود در آنجا ساخت . پیش از ٨٦٦ و در زمان عثمانیها، اهمیت سیاسی و اداری پرشتنه (امروزه فقط مرکز ناحیه ) به وچیترن مرکز سنجق ، انتقال یافت . با اینهمه ، در نتیجة حضور مهاجرنشینان راگوزایی و وجود کنسولگری دایمی آنان در پرشتنه ، شهر همچنان مرکزیت اقتصادی خود را حفظ کرد. کاتب چلبی آن را شهری با مساحت متوسط و اولیا چلبی که در ١٠٧١ از پرشتنه دیدن کرده آن را قاضیلق (ناحیه )ای با ٠٦٠ ، ٢ خانه وصف کرده است . قصر آلای بیگ و عمارت «محکمه » از بناهای معروف آن است .

شهر در جنگ اتریش ـ عثمانی ، معروف به اتحادیة مقدس (١٠٩٤ـ١١١١/ ١٦٨٣ـ١٦٩٩)، خسارات شدیدی دید؛ بویژه در ١١٠٠/ ١٦٨٩ که ژنرال اتریشی ، پیکولومینی ، پرشتنه و اسکوپلیه را (به کمک شورشیان محلی صرب ، به رهبریِ اسقف اعظم آرسنیة سوم چرنویویچ ، و آلبانیاییهای کاتولیک ، به رهبری اسقف اعظم پیتر بوگدانی ) تصرف کرد. شیوع طاعون ، عدة زیادی از مردم از جمله اسقف آلبانیایی و ژنرال اتریشی را از پای درآورد. با عقب نشینی ناگهانی نیروهای اتریشی در ١١٠١/ ١٦٩٠، بیشتر صربهای منطقه از ترس تلافی جوییهای عثمانیها به سوی شمال مهاجرت کردند. پرشتنه نخست به دلیل شیوع دوبارة طاعون در ١١١٩/١٧٠٧ و سپس جنگ قریب الوقوع اتریش ـ عثمانی (در ١١٥٠/١٧٣٧) و پیامدهای آن در طول قرن دوازدهم / هجدهم ، بشدت افول کرد. به سبب هرج ومرج فزاینده در سرزمینهای اروپایی قلمرو عثمانی (که به ترک مهاجرنشینان راگوزایی و تجار خارجی انجامید) پرشتنه و اطراف آن به حاکمیت خاندان آلبانیایی و مسلمان جینولی درآمد و به مدت یک قرن و به شکل «پاشالق » ( ناحیة زیر فرمان پاشا ) موروثی اداره می شد. پرشتنه تقریباً در پایان قرن دوازدهم / هجدهم با حصارها و استحکامات تجهیز شد و در حدود هفت هزار تن سکنه داشت . در ١٢٢٧/١٨١٢، فرانسه در آنجا کنسولگری باز کرد و پس از آن دولتهای قدرتمند دیگر از جمله دولت پادشاهی صربستان (در ١٣٠٦/١٨٨٩) از آن پیروی کردند. پرشتنه در قرن سیزدهم /نوزدهم ، شهری کوچک با جمعیت کم و ظاهری نامناسب اما مرکز تجاری مهمی بین سارایوو و استانبول گزارش شده است . شهر در ١٢٧٦/ ١٨٥٩ و ١٢٨٠/١٨٦٣ در آتش سوزی بزرگی بشدت آسیب دید. علی رغم وجود صنعتگران پرآوازه ، اقتصاد شهر همچنان روبه زوال بود، بویژه در ١٢٩٠/١٨٧٣ که ترکهای محلی (که در واقع بیشتر آلبانیاییهایی مسلمان بودند تا ترکهای اصیل ) از عبور خط آهن از شهر جلوگیری کردند و به این ترتیب مناسبات تجاری پرشتنه با اسکدار (سکوتاری / اشقودره ) و سارایوو قطع شد. از آن پس ، بندرت چیزی جز پوست گوسفند و بز از پرشتنه صادر می شد. در ١٢٩٤/ ١٨٧٧، پرشتنه مقرّ ولایت تازه تأسیس کوسوو (به جای پریزرن * ) شد، اما دیری نپایید که (در ١٣٠٥/ ١٨٨٨) مقرّ ایالت به اسکوپلیه انتقال یافت و پرشتنه بار دیگر به پالانکا ( قلعه ای کوچک ) تبدیل شد. در ١٣٣٠/١٩١٢ ارتش صرب ، پرشتنه را تصرف کرد و از آن زمان به بعد، مهاجرت مسلمانان محلی آغاز شد که در طول جنگ جهانی اول و حتی پس از آن ادامه یافت . در ١٣٣٣/١٩١٥ پرشتنه به اشغال ارتش بلغارستان درآمد و در ١٣٣٦/١٩١٨ دوباره به دست نیروهای صرب افتاد. از١٢٩٧ـ١٣٢٠ ش / ١٩١٨تا١٩٤١ این ناحیه قسمتی از قلمرو صربها، کروواتها و اسلوونها بود و سپس جزو قلمرو پادشاهی یوگسلاوی شد. در ١٣٢٠ـ ١٣٢٣ ش / ١٩٤١ـ ١٩٤٤ (همراه با کل منطقه کوسوو و متوهیا) به آلبانیای بزرگ پیوست که در آن زمان زیر سلطة ایتالیا و آلمان بود. پس از خاتمة جنگ جهانی دوم ، این شهر بخشی از جمهوری فدرال خلق یوگسلاوی و شهر اصلی منطقة خودمختار کوسوو و متوهیا و مقرّ رسمی جامعة مسلمانان صربستان شد.

( از اواخر دهة ١٩٨٠ ناآرامیهای قومی و سیاسی در پرشتنه آغاز گشت و مسلمانان آلبانیایی تبار موردهجوم قرار گرفتند. با شکست تلاشها برای حل مسالمت آمیز مسائل مورد اختلاف ، پرشتنه نیز از صحنه های درگیریهای خونین قومی در یوگسلاویِ سابق شد. برخوردهای خشن میان آلبانیایی تبارهای پرشتنه و صربها تلفات زیادی به بار آورد. در بمبارانهای ناتو در اسفند ١٣٧٨/ مارس ١٩٩٩، پرشتنه نیز از مراکزی بود که هدف قرار گرفت . ناآرامیها و جنگ سبب مهاجرت گستردة مردم از کوسوو و از جمله پرشتنه شد ( > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ٢، ص ٣٩٤٧، ٣٩٤٩، ٣٩٥٣ـ ٣٩٥٥)؛ نیز رجوع کنید به کوسوو * ؛ صربستان * ) .

منابع :

(١) [ The Europa world yearbook ١٩٩٩ , London ١٩٩٩];
(٢) Istorija srpskog naroda , I-VI, Belgrade ١٩٨١-١٩٨٦, index;
Kosovo nekad i danasl/ Kosova dikur e sot

(٣) (اثری کلی که به زبانهای صرب و کرواتی و آلبانی منتشر شده است ) , Belgrade ١٩٧٣, ٨٥٣ ff.;
(٤) [ The New Encyclopaedia Britannica , Chicago ١٩٨٣, Micropaedia , s.v. "Priىtina";
(٥) ١٩٩٨ Britannica book of the year , Chicago ١٩٩٨(;
(٦) V. Radovanovic ¨ , "Priىtina", in Narodna Enciklopedija , Zagreb ١٩٢٨;
(٧) O. Savic ¨ , "Priىtina", in Enciklopedija Jugoslavije , Zagreb ١٩٦٥, VI, ٦١٩-٦٢٠;
(٨) ) The Times atlas of the world , London ١٩٨٥].

/ ا. پوپوویچ ، تلخیص از ( د. اسلام ) /