حزب در افریقاى مسلمان غیرعرب ، اوضاع سیاسى و احزاب در افریقا متأثر از توسعه نیافتگى افریقا و سلطه استعمار در این سرزمین است. این توسعه نیافتگى باعث شده است كه در افریقا، باوجود روحیه ضداستعمارى، گروههاى سیاسى نتوانند به طور سازمان‌یافته به طرح خواستهاى خود بپردازند (رجوع کنید به افریكانا، ص ١٠١٠؛ هاینز، ص ٣٤ـ٣٥؛ تامسون، ص ٧ـ ٢٣؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله). فعالیت احزاب در افریقا بیشتر در قالب گروههاى قبیله‌اى، خویشاوندى،انجمنهاى صوفی‌گری‌وآموزشى و گروههاى اصلاح‌طلب و نوگرا سازماندهى شد (لاپیدوس، ص٨٧٥؛ >افریقاى جنوب صحرا ١٩٩٣<، ص٨٥٧؛ چاند، ص ٣٦١؛ افریكانا، ص ٥٧٩). در افریقاى پس از استقلال، جنبشهاى ملی‌گرایانه، كه بیشتر مشروعیت خود را در نتیجه مبارزه با استعمار به دست آورده بودند، قدرت را در دست گرفتند. اما بلافاصله دولتهاى تك‌حزبى و حكومتهاى نظامى بر كشورهاى افریقایى مسلط شدند. بیشتر رهبران در افریقا معتقد بودند كه باید براى تحقق وحدت ملى، فعالیتهاى چندحزبى در كشور محدود شود زیرا دموكراسى چندحزبى در افریقا هیچ پیشینه‌اى ندارد و حكومتهاى مستقل، جوامع چند پاره نژادى را به ارث برده‌اند و حتى تعدادى از آنها جدایی‌خواه‌اند. از سوى دیگر، پیروى از نهادهایى كه موجد نابرابرى و مبارزه طبقاتى در جامعه می‌شوند و اِعمال روشِ آنها در افریقا، كه عمدتآ فاقد این شكافهاى اجتماعى است، امرى بیهوده است. از نظر آنان نهادهاى سیاسى افریقا باید تبلور سنّتهاى افریقا باشند؛ ازاین‌رو، بیشتر دولتهاى افریقایى با این توجیهات، فرایند تمركزگرایى قدرت را در پیش گرفتند (والرستاین، ص ١٣٤ـ١٤١، ٢١٦ـ ٢٢١؛ تامسون، ص ١١٠ـ ١١١، ٢٢٩).

تا اواخر دهه ١٣٧٠ش/ ١٩٩٠، نظامهاى تك‌حزبى و حكومتهاى نظامى همچنان الگوى مسلط در افریقا بودند. از دهه ١٣٧٠ش/ ١٩٩٠ دولتمردان در سراسر قاره افریقا اصلاحات سیاسى كردند. ابتدا تظاهرات پراكنده‌اى در نواحى گوناگون رخ داد كه هدف اولیه آن، ساماندهى اوضاع اقتصادى بود، اما در مراحل بعد، اصلاحات فراگیر سیاسى در نظر گرفته شد. سرانجام، نخبگان حاكم به فشارهاى سیاسى تن دادند، به گونه‌اى كه تا ١٣٧٨ش/ ١٩٩٩ تعداد كشورهاى داراى نظام چندحزبى، از نُه كشور به ٤٥ كشور افزایش یافت و در دهه ١٣٧٠ش/ ١٩٩٠، بیش از ١٤٠ انتخابات چندحزبى برگزار شد (تامسون، ص ٢٧ـ٢٨، ٢٢٩ـ٢٣٦؛ كاپتیژن، ص٢٤٠؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله).

پس از فروپاشى فدراسیون مالى، كشور مالى كنونى شكل گرفت و در ١٣٣٩ش/ ١٩٦٠ به استقلال رسید و مودیبو كیتا به ریاست جمهورى برگزیده شد. همایش فوق‌العاده اتحاد سودان ـ مجمع دموكراتیك افریقا، با مرام سوسیالیستى، به رهبرى وى برگزار شد و پیروى از الگوى توسعه سوسیالیستى تا ١٣٤٧ش/ ١٩٦٨ ادامه یافت (احمدى نوحدانى، ص ٩١، ١٤٥ـ ١٤٦). از ١٣٤٧ تا ١٣٧٠ش/ ١٩٦٨ـ١٩٩١ موسى ترائوره رئیس‌جمهورى بود. او حزب اتحاد دموكراتیك خلق مالى را تأسیس نمود تا به‌خواستهاى مردم از طریق این حزب پاسخ گوید و از فشار افكار عمومى بر دولت بكاهد (همان، ص ١٤٨ـ ١٤٩). در ١٣٦٠ش/١٩٨١ نیز اتحادیه انجمن اسلامى براى اتحاد و پیشرفت مالى تأسیس شد كه بخشى از هدف آن مبارزه با گسترش جریانهاى اسلامى تندرو در آن كشور بود (هاینز، ص ١٢٦).

در ١٣٦٩ش/ ١٩٩٠، به منظور تقویت روند مردم‌سالارى، دو نهاد دموكراتیك در مالى تأسیس شد: كنگره ملى ابتكار دموكراتیك و ائتلاف براى دموكراسى در حزب مالى ـ پان‌افریكن براى آزادى، همبستگى و عدالت (آدما). تأسیس برخى تشكلهاى دیگر نیز در تحولات كشور بسیار مؤثر بود. این تشكلها خواستار برقرارى تكثرگرایى حزبى و دموكراسى در كشور شدند. از اوایل دهه ١٣٧٠ش/ ١٩٩٠، زمینه‌گذار از نظام تك‌حزبى به نظام دموكراتیك فراهم شد. سرانجام، با تصویب قانون اساسى جدید در ٢٣ فروردین ١٣٧١/ ١٢ آوریل ١٩٩٢، نظام چندحزبى در كشور به‌رسمیت شناخته شد و حدود هفتاد حزب در كشور تأسیس گردید. البته از میان این احزاب، حدود پانزده حزب فعال‌اند و حزب آدما از ١٣٧١ تا ١٣٨١ش/ ١٩٩٢ـ ٢٠٠٢ بیشتر كرسیهاى مجلس و شهرداریها و نیز دولت را در اختیار داشت (احمدى نوحدانى، ص١٥٠ـ١٥٢، ١٧٠ـ١٧١).

در تانزانیا، در ١٣٤٣ش/ ١٩٦٤، حزب افرو ـ شیرازى، به رهبرى شیخ‌عبید امانى گرومه، به قدرت رسید. در ١٣٤٤ش/ ١٩٦٥، براساس قانون اساسى جدید، نظام سیاسى تك‌حزبى به ‌اجرا درآمد، ولى در عمل تا ١٣٥٦ش/ ١٩٧٧ فضاى سیاسى كشور تحت سیطره دو حزب ملی‌گرا، اتحادیه ملى افریقایى تانگانیكا و افرو ـ شیرازى، بود (>افریقاى جنوب صحرا ١٩٩٣<؛ ص ٨٥٧؛ >دستینه سیاسى جهان: ١٩٩٨<، ص ٩٠٣ـ ٩٠٤؛ كوك، ص ٥٥٢). در ١٣٥٦ش/ ١٩٧٧، با ادغام اتحادیه ملى افریقایى تانگانیكا و حزب افرو ـ شیرازى، حزب انقلابى خلق تشكیل شد و مجمع ملى تانزانیا قانون اساسى دائمى را تصویب كرد كه ضامن سلطه حزب انقلابى خلق در نظام حكومتى بود. در ١٣٦٣ش/ ١٩٨٤ مجمع ملى در قانون اساسى تغییراتى داد كه براساس آن، اختیارات رئیس‌جمهورى محدود و بر اختیارات مجمع ملى افزوده شد (>دستینه سیاسى جهان: ١٩٩٨<، همانجا). در ١٣٧١ش/ ١٩٩٢ قانون اساسى جمهورى متحد تانزانیا و زنگبار، به منظور ایجاد نظام سیاسى چندحزبى، اصلاح شد و در همان سال چند سازمان سیاسى رسماً به ثبت رسید (همانجا؛ لوذى و وسترلوند، ص ١٠٨).

در نیجریه احزاب با اینكه پیشینه طولانی‌ترى دارند، هیچگاه پایدار نبوده‌اند و فعالیت آنها با تغییر حكومتها و بروز كودتاها یا اختلافات داخلى به پایان رسیده است. حزب ملى دموكراتیك نیجریه، نخستین و قوی‌ترین حزب ملی‌گراى این كشور بود كه هربرت مكاوولى آن را، با هدف استقلال‌طلبى و حفظ منافع ملى در دوران استعمار بریتانیا، تأسیس نمود. در ١٣٣٠ش/١٩٥١ حزب گروه عمل، به رهبرى اوبافمى آوولوو، با گرایشهاى سوسیالیستى، تأسیس شد. اصول و خواستهاى این حزب، گسترش آزادیهاى عمومى، رفاه مردم، تشكیل دولتى قدرتمند، و برپایى حاكمیت فدرالیسم به منظور حفظ وحدت كشور بود. گروه عمل به صورت مؤثرترین حزب سیاسى سازمان‌یافته درآمد. در همان سال حزب كنگره مردم شمال (ان پى سى) به رهبرى ساردونا سوكوتو و سراحمدو بلو به ‌وجود آمد. هدف حزب، تشكیل دولت نیجریه‌اى و اعطاى اختیارات و آزادیهاى قانونى براى توسعه و پیشرفت منطقه شمال بود (طالشى صالحانى، ص١١٠ـ١١٦؛ آدامولكن، ص ٤٢).

اتحادیه عناصر ترقی‌خواه شمال (نپو) در شمال نیجریه در ١٣٤٥ش/ ١٩٦٦ نیز براى توسعه و تحكیم هویت اسلامى در جامعه كوشید. مسیحیان این اقدام را تهدیدى جدّى تلقى كردند (>تاریخ اسلام در افریقا<، مقدمه لوتزیون و پاول، ص ١٧؛ آسیمنگ، ص ٢٢٤). از ١٣٤٥ش/ ١٩٦٦ نظامیان قدرت را در دست گرفتند. حزب ملى نیجریه به سرپرستى شهو شگارى و بر مبناى اندیشه‌هاى اسلامى تأسیس شد، پس از آن حكومت نظامیان بر كشور ادامه یافت تا اینكه در انتخابات ١٣٧٨ش/ ١٩٩٩ اوباسانجو به ریاست جمهورى رسید و دموكراسى چندحزبى در كشور حاكم شد (تامسون، ص ٧٦ـ ٧٨؛ آسیمنگ، ص ٢٢٥؛ لاپیدوس، ص ٨٤٥).

در ١٣٢٥ش/ ١٩٤٦ در نیجر، حزب ترقی‌خواه نیجرـ مجمع دموكراتیك افریقایى تأسیس شد، كه نخبگان را در كانون توجه و كارگران را در حاشیه قرار می‌داد. در ١٣٣٥ش/ ١٩٥٦ دو حزب دیگر، به نامهاى بلوك عمل نیجرى و اتحادیه دموكراتیك نیجر، تأسیس شد (افریكانا، ص ١٤٢٩). اتحادیه دموكراتیك نیجر بعدها به حزب سوابا (آزادى) تغییر نام داد.

از این حزب عمدتاً اقوام هوسا پشتیبانى می‌كردند و پس از استقلال، رئیس‌جمهور، هامانى دیورى، آن را غیرقانونى اعلام كرد (همانجا). در ١٣٥٣ش/١٩٧٤ انجمن اسلامى نیجر، با هدف ایجاد وحدت در میان قبایل نیجرى با سلیقه‌هاى متفاوت سیاسى، تأسیس گردید (هاینز، ص ١٢٦). تكثر احزاب در نیجر تا زمان استقلال وجود داشت، ولى بلافاصله به نظام تك‌حزبى و نظامیگرى تا ١٣٧١ش/ ١٩٩٢ بدل شد. نخستین انتخابات با تعدد احزاب در ١٣٧٢ش/ ١٩٩٣ برگزار گردید (رجوع کنید به افریكانا، ١٤٣١؛ >سیاست و جامعه در افریقاى معاصر<، ص ٢٢٤).

در سنگال، حزب سوسیالیست سنگال در ١٣١٤ش/ ١٩٣٥ و حزب سوسیالیست فرانسه در ١٣٢٤ش/ ١٩٤٥ تأسیس شد، كه به بیرون راندن استعمار از كشور انجامید (دیوپ، ص ٧٢؛ الهى، ص ١٧٤). پس از استقلال سنگال در ١٣٣٩ش/ ١٩٦٠ و به ریاست جمهورى رسیدن لئوپولد سدار سنگور در ١٤ شهریور / ٥ سپتامبر همان سال، اتحادیه عناصر پیشرو تا اسفند ١٣٥٢/مارس ١٩٧٤ حزب حاكم در كشور بود. پس از آن، سدار سنگور كوشید چهره‌اى دموكراتیك به حكومت بدهد؛ ازاین‌رو، در مرداد ١٣٥٣/ اوت ١٩٧٤ حزب دموكراتیك سنگال، و در مرداد ١٣٥٥/ اوت ١٩٧٦ دو حزب اتحادیه سوسیالیست دموكراتیك و جامعه ملى دموكراتیك، هر دو با مشى لیبرالى و دموكراتیك، تأسیس شد (الهى، ص١٧٤ـ١٧٥؛ >سیاست و جامعه در افریقاى معاصر<، ص٢٢٣).

در گینه، حزب‌دموكراتیك گینه در ١٣٢٦ش/ ١٩٤٧تشكیل شد. حزب با اتخاذ خط‌ مشى سوسیالیستى و استقلال‌طلبانه، براى خودمختارى كشور تلاش نمود. در ٧ مهر ١٣٣٥/ ٢٨ سپتامبر ١٩٥٦ گینه به استقلال رسید. از ١٣٣٧ تا ١٣٦٣ش/ ١٩٥٨ـ١٩٨٤، احمد سكوتوره* تمام امور كشور را در اختیار داشت و هیچ‌گونه تحرك حزبى وجود نداشت. اما پس از مرگ وى، در ١٣٦٣ش/ ١٩٨٤ در قانون اساسى كشور نظام دو حزبى پیش‌بینى شد و از ١٣٧١ش/١٩٩٢ رسمآ نظام چندحزبى پذیرفته شد (كورنون، ص ٢٠٦؛ مسائلى، ص ١٥٦ـ ١٥٧، ١٦٦ـ١٦٧؛ >سیاست و جامعه در افریقاى معاصر<، ص ١٤٧).

در ساحل عاج در ١٣٢٣ش/١٩٤٤ اتحادیه كشاورزى تشكیل شد و در ١٣٢٥ـ١٣٢٦ش/ ١٩٤٦ـ١٩٤٧، پس از تشكیل مجلس، نخستین تشكیلات سیاسى در كشور به وجودآمد و اتحادیه كشاورزى به حزب دموكراتیك ساحل عاج تغییرنام داد و بویگنى، از مبارزان و استقلال‌طلبان، رهبرى آن را برعهده گرفت (دیوپ، ص ٧٥؛ الهى، ص ١٥٨).

پس از استقلال كشور در ١٣٣٩ش/ ١٩٦٠، بویگنى به ریاست‌جمهورى رسید و نظام تك‌حزبى بر كشور حاكم شد (تامسون، ص ١٢٢ـ ١٢٣). اما از اواسط دهه ١٣٦٠ش/ ١٩٨٠ اوضاع اقتصادى ساحل عاج رو به وخامت گذاشت و مردم شروع به اعتراض و اعتصاب كردند و خواستار ایجاد نظام چندحزبى شدند (كابا، ص ١٩٩). بویگنى تا زمان مرگش در ١٣٧٢ش/١٩٩٣ رئیس‌جمهورى بود. پس از آن، ناآرامیهاى سیاسى بر كشور حكمفرما شد، تا اینكه در ١٣٨٢ش/ ٢٠٠٣ حكومت آشتى ملى شكل گرفت و ناآرامیها تا حدودى كاهش یافت (همانجا؛ تامسون، ص ١٢٤، ١٢٦).

در غنا نخست اتحادیه‌هاى تجارى قدرت گرفت و سپس حزب كنگره مردم غنا تأسیس شد (رجوع کنید به سوره ـكانال و بواهن، ص ١٦٨ـ١٦٩). در ١٣١١ش/١٩٣٢ به كوشش مسلمانان، انجمن مسلمانان ساحل طلا تأسیس شد، كه براى بیدارى مسلمانان تلاش می‌كرد. در ١٣٣٣ش/ ١٩٥٤ مسلمانان، حزب انجمن مسلمانان را تأسیس كردند كه براى پیشبرد امور مسلمانان می‌كوشید (هاینز، ص ٧٢). در دهه ١٣٤٠ش/ ١٩٦٠ قدرت در دست دولت متمركز شده بود (تامسون، ص١١٠) تا اینكه، پس از اجراى چندین مرحله برنامه تعدیل ساختارى، با پیروزى راولینگ در انتخابات ١٣٧١ش/١٩٩٢، دموكراسى بر كشور حاكم شد (همان، ص ١٩٢ـ ١٩٧).

توگو در ٧ فروردین ١٣٣٩/ ٢٧ مارس ١٩٦٠ به استقلال رسید. در این سال، انجمن جوانان مسلمان توگو تشكیل شد.

در شهریور ١٣٤٢/ سپتامبر ١٩٦٣، اتحادیه مسلمانان توگو به ‌وجود آمد كه هدف اصلى آن مقابله با بدعت و صوفی‌گرایى و تقویت وحدت میان مسلمانان توگو و دیگر مسلمانان بود. در دى ١٣٤٥/ ژانویه ١٩٦٧ ژنرال ایادما به قدرت رسید و در ٢٢اردیبهشت ١٣٤٦/ ١٢ مه ١٩٦٧ فعالیت تمامى احزاب در توگو ممنوع شد. وى در ١٣٤٨ش/ ١٩٦٩ حزب تجمع ملت توگو را، به منظور اتحاد و تقویت وحدت ملى توگو، تشكیل داد كه تنها حزب حاكم بر كشور شد (الهى، ص ١٠٨؛ >كتاب سال جهان اروپا ٢٠٠٣<، ج ٢، ص٤٠٧٠ـ٤٠٧٤؛ كوك، ص ٢٨٥ـ ٢٨٦، ٢٩٠ـ٢٩١؛ نیز رجوع کنید به توگو*، مسلمانان).

منابع :
(١) سیروس احمدى نوحدانى، فرهنگ و تمدن كشور مالى، مشهد ١٣٨٤ش؛
(٢) حسین الهى، تاریخ آفریقا، (تهران) ١٣٦٨ش؛
(٣) حسین طالشى صالحانى، نیجریه، تهران: وزارت امور خارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، ١٣٨٢ش؛
(٤) ماریان كورنون، تاریخ معاصر آفریقا از جنگ دوم جهانى تا امروز، ترجمه ابراهیم صدقیانى، تهران ١٣٦٥ش؛
(٥) ژوزف كوك، مسلمانان افریقا، ترجمه اسداللّه علوى، مشهد ١٣٧٣ش؛
(٦) محمود مسائلى، جمهورى گینه، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، ١٣٧٤ش؛
(٧) ایمنیوئل موریس والرستاین، استقلال آفریقا، ترجمه علی‌اصغر بهرام‌بیگى، تهران ١٣٤٥ش؛

(٨) Ladipo Adamolekun, Politics and administration in Nigeria, Ibadan ١٩٨٦;
(٩) Africa South of the Sahara ١٩٩٣, ٢٢nd ed., London: Europa Publications, ١٩٩٢, s.v. "Tanzania: recent history" (by John Lonsdale);
(١٠) Africana: the encyclopedia of the African and African American experience, ed. Kwame Anthony Appiah and Henry Louis Gates, [New York?(: Basic Civitas Books, ١٩٩٩, s.vv. "Decolonization in Africa" (by Frederick Cooper), "Islamic fundamentalism" (by Abdullahi Ahmed An-Na'im), "Niger" (by Elizabeth Heath);
(١١) Max Assimeng, Religion and social change in West Africa: an introduction to the sociology of religion, Accra ١٩٨٩;
(١٢) Abdin Chande, "Radicalism and reform in East Africa", in The History of Islam in Africa, ed. Nehemia Levtzion & Randall L. Pouwels, Athens, Ohio: Ohio University Press, ٢٠٠٠;
(١٣) Majhemout Diop, "Tropical and equatorial Africa under French, Portuguese and Spanish domination: ١٩٣٥-٤٥", in General history of Africa, vol.٨, ed. Ali A. Mazrui, California: Heinemann, Paris: Unesco, ١٩٩٣;
(١٤) The Europa world yearbook ٢٠٠٣, London: Europa Publications, ٢٠٠٣;
(١٥) Jeff Haynes, Religion and politics in Africa, Nairobi ١٩٩٦;
(١٦) The History of Islam in Africa, ed. Nehemia Levtzion & Randall L. Pouwels, Athens, Ohio: Ohio University Press, ٢٠٠٠;
(١٧) Lansine Kaba, "Islam in West Africa: radicalism and the new ethic of disagreement, ١٩٦٠-١٩٩٠", in ibid;
(١٨) Lidwien Kapteijns, "Ethiopia and the Horn of Africa", in ibid;
(١٩) Ira M. Lapidus, A history of Islamic societies, Cambridge ١٩٩١;
(٢٠) Abdulaziz Y. Lodhi and David Westerlund, "Tanzania", in Islam outside the Arab world, ed. David Westerlund and Ingvar Svanberg, Richmond: Curzon, ١٩٩٩;
(٢١) Political handbook of the world: ١٩٩٨, ed. Arthur S.Banks and Thomas C.Muller, New York: CSA Pubs. ١٩٩٨;
(٢٢) Politics and society in contemporary Africa, )by] Naomi Chazan etal., Boulder, Colo.: Lynne Rienner Publishers, ١٩٩٩;
(٢٣) Jean Suret-Canale and Albert Adu Boahen, "West Africa: ١٩٤٥-٦٠", in General history of Africa, ibid;
(٢٤) Alex Thomson, An introduction to African politics, London ٢٠٠٤.

/ محمدرضا شكیبا /