دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٨١٢
جماعت(٢) ، اصطلاحی برای اشاره به صاحبان صحاح سته. این لفظ دو كاربرد اصطلاحی دارد: یك كاربرد آن در تعبیراتی نظیر «اهل ُالسنّة و الجماعة» است(برای نمونهرجوع کنید بهابن حجر عسقلانی، ج١، ص ٢٠٢، ج٥، ص٢٨٦؛ نوری، ج٢، ص٢٧٩، ٣٥٥) كه به مذهب اهل سنّت اشاره دارد و كاربرد آن مبتنی است بر روایتی از پیامبر اكرم و دلایل دیگر (برای تفصیل بیشتر رجوع کنید به اسفراینی، ص١٦٧ـ ١٦٨).
كاربرد اصطلاحی دیگر آن، بیشتر در كتابهای حدیثی است كه، به منظورِ رعایت اختصار، به معنای مجموع صاحبان صحاح سته است(رجوع کنید به ذهبی، ج٢، ص٢٧٧؛ ابن كثیر، ج١، ص٣٤٧؛ شوكانی، ج١، ص٣١) و ظاهراً، به سبب تعلقات مذهبی، گاه برخی مؤلفان صحاح سته از آن استثنا شده و گاه برخی دیگر از مؤلفان به این جمع افزوده شدهاند. مثلاً، مِزّی(ج١، ص١٤٧ـ١٤٩، ٢٧٩، ٣١٦، ٣٩٨) و ذهبی(ج٢، ص٢٧٧، ٥٧٤) اصطلاح جماعت را برای یاد كردن از محمد بن اسماعیل بخاری(متوفی٢٥٦)، مسلم بن حجاج نیشابوری (متوفی٢٦١)، ابوداوود سجستانی(متوفی٢٧٥)، ابن ماجه(متوفی٢٧٣)، محمدبن عیسی تِرمِذی (متوفی٢٧٩) و احمدبن شعیبنسایی (متوفی٣٠٣) به كار بردهاند، حال آنكه ابنتیمیه(متوفی٦٥٢) گویا به سبب حنبلی بودنش، احمد بن حنبل(متوفی٢٤١) را نیز به جمع مذكور افزوده و مصادیق جماعت را به هفتتن رسانده است(رجوع کنید به شوكانی، ج١، ص ١٨). ابوریه(ص٢٤، پانویس١) نیز ابن ماجه قزوینی را از جمع یاد شده خارج كرده و احمدبن حنبل را به این جمع افزوده است.
لفظ جماعت در احادیث شیعه، بیشتر كاربرد لغوی دارد؛ اما، به نوشته كلباسی(ص٨٣ ٨٤) در برخی موارد كلینی جماعت را بهمعنای«عدّه» (رجوع کنید به كافی* ) به كار برده است كه نزد او معنای خاصی دارد (نیز رجوع کنید به سبحانی، ص٤٤).
منابع:
(١) ابن حجر عسقلانی، لسانالمیزان، حیدرآباد دكن١٣٢٩ـ١٣٣١، چاپ افست بیروت ١٣٩٠/١٩٧١؛
(٢) ابنكثیر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت١٤١٢؛
(٣) محمود ابوریه، اضواء علیالسنة المحمدیة، أو، دفاع عنالحدیث، مصر [ ? ١٣٨٣/١٩٦٣(؛
(٤) شهفوربن طاهر اسفراینی، التبصیر فیالدین و تمییز الفرقة الناجیة عن الفرق الهالكین، چاپ محمد زاهد كوثری، )قاهره( ١٩٥٥؛
(٥) ذهبی؛
(٦) جعفر سبحانی، كلیات فیعلمالرجال، بیروت١٤١٠/١٩٩٠؛
(٧) محمد شوكانی، نیل الاوطار: شرح منتقی الاخبار مناحادیث سیدالاخیار، مصر: شوكة مكتبة و مطبعة مصطفی البابی الحلبی، )بیتا. ( ؛
(٨) چاپافستبیروت )بیتا. ] ؛
(٩) ابوالهدی كلباسی، سماء المقال فیتحقیق علم الرجال، چاپ محمدعلی روضاتی اصفهانی، قم١٣٣٢ ش؛
(١٠) یوسفبنعبدالرحمانمزّی، تهذیب الكمال فیاسماء الرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت١٤٢٢/ ٢٠٠٢؛
(١١) حسین بن محمدتقی نوری، خاتمه مستدركالوسائل، قم١٤١٥ ـ١٤٢٠.
/ ابوالفضلوالازاده/