تاریخ وصّاف (یا تجزیة الامصار و تزجیة الاعصار) ، از قدیمترین منابع در بارة دورة ایلخانان ، به فارسی ، نوشتة شهاب الدین (یا شرف الدین ) عبداللّه شیرازی . وی به وصّاف الحضرة مشهور بود و شرف شیرازی تخلص می کرد. عبداللّه در ٦٦٣ در شیراز زاده شد و در همان شهر به تحصیل علم و ادب پرداخت و بعدها به خدمت دیوانی درآمد (هدایت ، ج ١، بخش ٢، ص ٨٠٧؛
بهار، ج ٣، ص ١٠٠؛
نیز رجوع کنید به صّاف الحضره ، ص ٦٣٠). پدرش ، فضل اللّه عزالدین ، در ٦٩٨ در قحطی فارس درگذشت (وصّاف الحضره ، ص ٣٦١، ٣٦٣؛
اقبال آشتیانی ، ص ٤٨٧). او در زُمرة نزدیکان خواجه صدرالدین احمد خالدی زنجانی ملقب به صدرجهان ، وزیر غازان خان ، و خواجه رشیدالدین فضل اللّه ، مؤلف جامع التواریخ ، و خواجه سعدالدین محمود ساوجی درآمد (اقبال آشتیانی ، همانجا؛
نیز رجوع کنید به وصّاف الحضره ، ص ٢٤١، ٤٠٥). وصّاف در ٦٩٧ به تألیف کتاب خود پرداخت . در ١٣ رجب ٧٠٢ در عانَه ، خواجه رشیدالدین فضل اللّه و سعدالدین ساوجی ، او را به غازان خان (حک : ٦٩٤ـ٧٠٣) معرفی کردند و وصّاف بخشی از کتابش را به غازان خان تقدیم کرد. او بخش دیگر اثر خود را در محرّم ٧١٢ به الجایتو (حک : ٧٠٣ـ٧١٦) عرضه کرد (وصّاف الحضره ، ص ٧، ٤٠٥، ٥٤٤؛
بهار، همانجا) و الجایتو او را نواخت .

به گفتة وصّاف ، کتاب وی دنبالة تاریخ جهانگشای * است و عطاملک جوینی در همه حال ممدوح اوست (وصّاف الحضره ، چاپ آیتی ، مقدمه ، ص یب ). تاریخ وصّاف مشتمل است بر یک مقدمه و پنج جلد در شرح رویدادهای حکومت ایلخانان ، از مرگ مُنکوقاآن تا اواسط سلطنت ابوسعید بهادر (٧١٦ـ ٧٣٦) یعنی ٧٢٣. وصّاف پس از شرح مختصری در بارة منکوقاآن و وقایع پس از مرگ وی ، به سلطنت هولاکوخان و فتح بغداد پرداخته است . او ضمن بیان رویدادهای حکومت جانشینان هولاکو تا میانة سلطنت سلطان ابوسعید بهادر به ذکر خاندان جوینی ، اتابکان سلغری ، اتابکان لر، سلاطین کرمان ، دهلی ، شبانکاره ، مصر، جزیرة کیش و آل کَرت و نیز به تخت نشستن گیخاتو پرداخته است . وصّاف در پایان جلد چهارم بخشی از تاریخ جهانگشای را آورده که مشتمل است بر رویدادهای قبایلِ مغول و تاتار و آغاز قدرت گرفتن چنگیزخان و وضع یاسا و فتوحات او در خراسان و ماوراءالنهر و خلاصه ای از تاریخ حکومت خوارزمشاهیان و سلطان جلال الدین . در این بخش ، نویسنده از توجه هولاکو به غرب و دستیابی او به کتابخانة اسماعیلیان و عقاید حسن صباح و جنگهای او با سلجوقیان نیز سخن گفته است . بخش پنجم آن به دنبالة سلطنت الجایتو، مرگ او و نیز روی کار آمدن ابوسعید بهادر و رویدادهای عصر او اختصاص دارد.

وصّاف ضمن شرح وقایع تاریخی ، اشعاری به عربی یا فارسی آورده که غالباً سرودة خود اوست . او همچنین رساله هایی چون رسالة «مدرسة سیار» (ص ٥٤٢ ـ٥٤٣)، «اصول علم بیان » (ص ٥٩٢ـ٥٩٣) و «رساله ای در تشبیه » (ص ٥٩٣ ـ ٥٩٥) را نیز در این کتاب نگاشته است .

نثر تاریخ وصّاف متکلف و مسجع و سرشار از عبارت پردازی و ذکر مترادفات و افراط در آوردن اخبار و اشعار عربی و آیات قرآنی است (بهار، ج ١، ص ٢٨٨، ج ٣، ص ١٠٠ـ١٠١). وصّاف ، به گفتة خودش ، قصدش از بیان این همه حشو و لغت پردازی ، اظهار بلاغت و قدرت نمایی در سجع بوده است (ص ١٤٧، ٦٣٠) و در پاسخ به انتقاد معاصرانش گفته است که چون عیب دیگری نیافته اند، عبارت پردازیهای او را نشان گرفته اند (رجوع کنید به وصّاف الحضره ، ص ٥٩٦).

تاریخ وصّاف به سبب آنکه مؤلف آن ، دیوانی بوده و بسیاری از وقایع را دیده یا از بزرگان دربار ایلخانان شنیده ، شایان اعتماد و بااهمیت است . افزون بر این ، بسیاری از اصطلاحات اداری و دیوانی حکومت ایلخانان در این اثر ثبت شده است . ویژگی مهم تاریخ وصّاف ، رعایت انصاف و حقگویی در بیان رخدادهای تاریخی است (بهار، ج ٣، ص ١٠٣). این کتاب از نظر بیان اوضاع شیراز و فارس در دوران مؤلف و نیز دیدگاه او در بارة زندگی مردمان فرودست نیز بسیار برجسته است .

تاریخ وصّاف نخستین بار در ١٢٦٩ به اهتمام محمدمهدی ارباب اصفهانی در بمبئی چاپ سنگی شد. در ١٢٧٢ فون هامر ـ پورگشتال بخش اول آن را به آلمانی ترجمه و در وین منتشر کرد. شارل ریو نیز تاریخ وصّاف را خلاصه کرد و همراه با ترجمة هامر ـ پورگشتال به چاپ رساند. تاریخ وصّاف بارها در ایران و پاریس و بیروت چاپ شده است . مؤلف مقالة حاضر نگارش جدیدی از این کتاب را با عنوان تحریر تاریخ وصّاف در ١٣٤٦ش در تهران به چاپ رساند. این تحریر در ١٣٧٢ش نیز با برخی اصلاحات به چاپ رسیده است .

منابع :
(١) عباس اقبال آشتیانی ، تاریخ مغول : از حملة چنگیز تا تشکیل دولت تیموری ، تهران ١٣٦٤ش ؛
(٢) محمدتقی بهار، سبک شناسی ، تهران ١٣٥٥ـ١٣٥٦ش ؛
(٣) عبداللّه بن فضل اللّه وصّاف الحضره ، تاریخ وصّاف ، چاپ سنگی بمبئی ١٢٦٩؛
(٤) همان : تحریر تاریخ وصّاف ، به قلم عبدالمحمد آیتی ، تهران ١٣٤٦ش ؛
(٥) رضاقلی بن محمدهادی هدایت ، مجمع الفصحا ، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٣٦ـ١٣٤٠ش .

/ عبدالمحمد آیتی /