جلال‌الیمَنی‌ ، حسن‌بن‌ احمد حسنی‌ علوی‌ ، فقیه‌، مفسر و ادیب‌ زیدی‌مذهب‌ قرن‌ یازدهم‌. وی‌ در ١٠١٤ در دهكده‌ رُغافَه‌ (بین‌ حجاز وصَعدَه‌) زاده‌ شد و همانجا پرورش‌ یافت‌. مادرش‌، آمنه‌، دختر احمدبن‌ یحیی‌بن‌ ابی‌القاسم‌، زنی‌ عابد و مشهور بود. جلال‌ یمنی‌ پس‌ از وفات‌ مادرش‌، به‌ صعده‌ رفت‌ و از علمای‌ آن‌ دیار، از جمله‌ از قاضی‌ حسن‌بن‌ یحیی‌ حابس‌، كسب‌ علم‌ نمود. آنگاه‌ به‌ شهاره‌ و سپس‌ به‌ صنعا رفت‌ و از محمدبن‌ عزّالدین‌، مفتی‌ صنعانی‌، بهره‌ برد و دختر وی‌ را به‌ همسری‌ گرفت‌ (زباره‌ یمنی‌، قسم‌٣، ص‌٨٣؛ شوكانی‌، ج‌١، ص‌١٩١ـ١٩٢)، سپس‌ در جُراف‌ ساكن‌ شد. از دیگر استادان‌ وی‌، قاضی‌ عبدالرحمان‌ حَیمی‌ و حسین‌بن‌ قاسم‌بن‌ محمد بودند. فرزندش‌ محمدبن‌ حسن‌، برادرانش‌ و قاضی‌ حسین‌بن‌ عبدالحفیظ‌ المهلا الشرفی‌ از شاگردان‌ وی‌ بودند (شوكانی‌، ج‌١، ص‌١٩٢، ج‌٢، ص‌٣١٨؛ زباره‌ یمنی‌، قسم‌٣، ص‌٧٩، ٨٣، ٩٧). جلال‌ یمنی‌ در ١٠٧٩ (محبی‌، ج‌٢، ص‌١٨؛ بغدادی‌، هدیة ‌العارفین، ج‌١، ستون‌ ٢٩٥؛ همو، ایضاح‌ المكنون‌، ج‌٢، ستون‌٤٦) یا ١٠٨٤ (شوكانی‌، ج‌١، ص‌١٩٢؛ زباره‌ یمنی‌، قسم‌٣، ص‌٩٥) در جراف‌ از دنیا رفت‌.

شرح‌حال‌نویسان‌ درباره‌ مذهب‌ جلال‌ یمنی‌، اظهار نظر صریحی‌ نكرده‌اند، اما چون‌ سه‌ كتاب‌ از تألیفات‌ وی‌ در شرح‌ آثاری‌ از مهدی‌لدین‌اللّه‌ احمدبن‌ یحیی‌بن‌ مرتضی‌ یمنی‌ (امام‌ زیدیه‌، متوفی‌٨٤٠) نگاشته‌ شده‌، به‌ نظر می‌رسد كه‌ زیدی‌ بوده‌ است‌.

جلال‌ یمنی‌ هرچند در علوم‌ عقلی‌ و نقلی‌ تحصیل‌ كرد، ولی‌ آثار باقی‌مانده‌ از او بیشتر در زمینه‌های‌ فقه‌، اصول‌ و ادبیات‌ است‌. شهرت‌ وی‌ بیشتر به‌ سبب‌ تألیف‌ كتاب‌ ضوء النهار در فقه‌ و اصول‌ است‌ كه‌ شرحی‌ است‌ بر متن‌ الازهار ، تألیف‌ مهدی‌ لدین‌اللّه‌. جلال‌ یمنی‌ در این‌ اثر اجتهادهای‌ شخصی‌ خود را به‌ صورت‌ مستدل‌ تبیین‌ كرده‌ است‌. برخی‌ این‌ كتاب‌ را شرحی‌ بی‌نظیر بر الازهار دانسته‌اند كه‌ دلالت‌ بر توان‌ علمی‌ شارح‌ و قوّت‌ ذهنی‌ او در تحلیل‌ و استدلال‌ دارد (رجوع کنید به شوكانی‌، ج‌١، ص‌١٩٢؛ بغدادی‌، ایضاح‌المكنون‌ ، ج‌٢، ستون‌٧٥؛ زباره‌ یمنی‌، قسم‌٣، ص‌٨٥).

دیگر آثار او عبارت‌اند از: سه‌ كتاب‌ در اصول‌ فقه‌ با نامهای‌ بَلاغ‌النُهی‌' فی‌ شرح‌ مختصر المنتهی‌ از ابن ‌حاجب‌، عصام‌ المحصّلین‌ عن‌ مَزالق‌ المؤصِّلین‌، و نظام ‌الفصول‌ (شرحِ الفصول ‌اللؤلؤیة‌ اثر سید ابراهیم‌بن‌ محمد وزیر)؛ المواهب‌، شرح‌ كافیه‌ ابن‌حاجب‌؛ التحلیة‌ و التذهیب‌ بجواهرالتهذیب‌ ، شرح‌ تهذیب‌ المنطقِ تفتازانی‌ (متوفی‌ ٧٩٢)؛ تكمله‌ حاشیه‌ تفتازانی‌ بر الكشاف‌ زمخشری‌؛ شرح‌ رساله‌ الوضع‌ اثر قاضی‌ عضدالدین‌ عبدالرحمان‌بن‌ احمد؛ الروض‌الناظر فی‌ آداب‌ المُناظر، شرح‌ مقدمه‌ البحرالزخّار و حاشیه‌ بر شرح‌ القلائد فی‌ تصحیح‌ العقائد، هر دو از مهدی‌لدین‌اللّه‌؛ العصمة‌ عن‌الضّلال‌، در اصول‌ دین‌؛ براءة‌ الذّمة‌ فی‌ نصیحة‌ الائمة؛ فیض‌الشعاع‌ الكاشف ‌للقناع‌ عن‌ اركان‌ الاءبتداع ، در شرح‌ قصیده‌ بائیه‌ خودش‌؛ و السحرالحلال‌، شرح‌ قصیده‌ دیگر او حاوی‌ لطایف‌ و صنایع‌ ادبی‌ (رجوع کنید به بغدادی‌، هدیة‌العارفین‌ ، ج‌١، ستون‌ ٢٩٥؛ محبی‌، ج‌٢، ص‌١٧؛ شوكانی‌، ج‌١، ص‌١٩٢ـ ١٩٣؛ زباره‌ یمنی‌، ج‌٣، ص‌٨٣ـ٨٤، ٨٧ـ٩٣؛ زركلی‌، ج‌٢، ص‌١٨٢).

منابع‌:
(١) اسماعیل‌پاشا بغدادی‌، ایضاح‌المكنون، داراحیاء التراث‌ العربی‌، بیروت‌ [ بی‌تا. (؛
(٢) همو، هدیة‌العارفین، داراحیاء التراث‌ العربی‌، بیروت‌ ) بی‌تا. (؛
(٣) محمد زباره‌ یمنی‌، نبلاء الیمن‌ بالقرن‌ الثانی‌ عشر للهجرة‌: نشرالعرف‌ لنبلاء الیمن‌ بعدالالف‌ الی‌ سنة‌ ١٣٧٥ هجریة، صنعا ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٤) خیرالدین‌ زركلی‌، الاعلام‌ ، بیروت‌ ١٩٩٩؛
(٥) محمد شوكانی‌، البدر الطالع‌ بمحاسن‌ من‌ بعدالقرن‌ السابع‌ ، قاهره‌ ١٣٤٨، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ ) بی‌تا. (؛
(٦) محمدامین‌بن‌ فضل‌اللّه‌ محبی‌، خلاصة‌الاثر فی‌ اعیان‌ القرن‌الحادی‌ عشر، بیروت‌: دارصادر، ) بی‌تا. ].

/ پروین‌ بهارزاده‌ /