جمشيد و خورشيد ، داستان‌ عاشقانه كهنی كه‌ چند شاعر ايرانی و ترك‌ آن‌ را در قالب‌ مثنوی سروده‌اند. صرف‌نظر از برخی اختلافات‌ روايتها، خلاصه داستان‌ جمشيد و خورشيد چنين‌ است‌: جمشيد پسر خاقان‌ چين‌، خورشيد دختر قيصر روم‌ را در خواب‌ میبيند و عاشق‌ او میشود و برای رسيدن‌ به‌ محبوب‌، با دوستش‌، مهراب‌ بازرگان‌، راهی سفر میگردد و پس‌ از پشت‌ سر نهادن‌ دشواريها و جنگ‌ و ستيزهای بسيار، به‌ وصال‌ میرسد، آنگاه‌ به‌ چين‌ بر میگردد و سرانجام‌ به‌ جای پدرش‌ بر تخت‌ مینشيند.

نخستين‌ مثنوی جمشيد و خورشيد از سلمان‌ ساوجی * (متوفی ٧٧٨) است‌ كه‌ آن‌ را در بحر هزجَ مسدّس‌ محذوف‌ يا مقصور، در حدود سه‌ هزار بيت‌، و به‌ درخواست‌ سلطان‌ اويس‌ (حك:٧٥٥ـ٧٧٦) سروده‌ و در جمادیالا´خره ٧٦٣ آن‌ را به‌ پايان‌ رسانده‌ است‌ (اته‌، ص‌ ٨٥؛ سروشيار، ص‌ ٤١٧ـ ٤١٨؛ سلمان‌ ساوجی، مقدمه آسْموسِن‌ و وهمن‌، ص‌ شانزده‌).

نام‌ جمشيد و خورشيد در آثار قديم‌تری چون‌ ديوان‌ منوچهری (ص‌ ٢٠) يا مرزبان‌نامه‌ (سعدالدين‌ وراوينی، ج‌ ١، ص‌ ٤١) نيز به‌ عنوان‌ عاشق‌ و معشوق‌ آمده‌ است‌ (سروشيار، ص‌ ٤١٨ـ٤١٩)، اما نخستين‌بار سلمان‌ ساوجی منظومه‌ای به‌ اين‌ نام‌ ساخت‌.

حوادث‌ اين‌ اثر تركيبی است‌ از وقايع‌ داستانهای عاشقانه شاهنامه‌ ، ويس‌ و رامين‌ فخرالدين‌ اسعدگرگانی، خسرو و شيرين‌ نظامی، گل‌ و نوروز خواجوی كرمانی (اته‌، همانجا؛ سروشيار، ص‌ ٤١٩) و داستانهای عاميانه‌ای مانند سمك‌ عيار * و سندبادنامه‌ * ، و در آن‌ عناصر خارق‌العاده‌ای از داستانهای عاميانه‌، چون‌ جن‌ و پری (ص‌ ٣٥ـ٤١، ٥٠- ٥٢)، ديو (ص‌ ٤٥ـ ٤٦) و اژدها (ص‌ ٤٢ـ ٤٣)، به‌ چشم‌ میخورد.

سلمان‌ ساوجی در جمشيد و خورشيد جزالت‌ و استواری سخن‌ فردوسی، دقت‌ نظر و نكته‌پردازی نظامی و صراحت‌ بيان‌ اسعد گرگانی را ندارد (سروشيار، همانجا). زبان‌ شاعر در اين‌ منظومه‌، روايی و فاقد احساس‌ ويژه داستانهای عاشقانه‌ است‌ و در آن‌ مضمون‌آفرينی بيش‌ از معنیآفرينی هدف‌ شاعر بوده‌ است‌. جامی * (ص‌ ١٤٦) نيز بيان‌ سلمان‌ ساوجی را در جمشيد و خورشيد متكلف‌ دانسته‌ است‌.

شاعر، به‌ اقتضای سخن‌، چهل‌ غزل‌ و شماری مفرد و رباعی و قطعه‌ در اين‌ مثنوی گنجانده‌ است‌ ( رجوع کنید به سلمان‌ ساوجی، ص‌ ٨، ١٠ـ١١، ٢٢، ٣٥، ٥٠، ٥٨، ٧١، ٧٦)؛ روشی كه‌ پيش‌ از وی عَيّوقی * (در قرن‌ پنجم‌) در منظومه ورقه‌ و گلشاه‌ * (چاپ‌ ذبيح‌اللّه‌ صفا، تهران‌ ١٣٤٣ ش‌) از آن‌ استفاده‌ كرده‌ است‌.

منظومه جمشيد و خورشيد به‌ كوشش‌ آسْموسِن‌ و فريدون‌ وهمن‌، در ١٣٤٨ ش‌ در تهران‌ به‌ چاپ‌ رسيد (برای منظومه‌های ديگری با همين‌ نام‌ در ادب‌ فارسی رجوع کنید به منزوی، ج‌ ٤، ص‌٢٧٤٣).

منابع‌:
(١) كارل‌ هرمان‌اته‌، تاريخ‌ ادبيات‌ فارسی، ترجمه‌ با حواشی رضازاده‌ شفق‌، تهران‌ ١٣٥١ ش‌؛
(٢) عبدالرحمان‌بن‌ احمد جامی، بهارستان‌ و رسائل‌ جامی ، چاپ‌ اعلاخان‌ افصح‌زاد، محمدجان‌ عمراف‌، و ابوبكر ظهورالدين‌، تهران‌ ١٣٧٩ ش‌؛
(٣) جمشيد سروشيار، « [ در باره ] مثنوی جمشيد و خورشيد »، راهنمای كتاب‌ ، سال‌ ١٣، ش‌ ٥ ٧ (مرداد ـ مهر ١٣٤٩)؛
(٤) سعدالدين‌ وراوينی، مرزبان‌نامه‌ ، چاپ‌ محمد روشن‌، تهران‌ ١٣٦٧ ش‌؛
(٥) سلمان‌بن‌ محمد سلمان‌ ساوجی، مثنوی جمشيد و خورشيد ، چاپ‌ ج‌. پ‌. آسموسن‌ و فريدون‌ وهمن‌، تهران‌ ١٣٤٨ ش‌؛
(٦) منزوی؛
(٧) احمدبن‌ قوص‌ منوچهری، ديوان‌ ، چاپ‌ محمد دبيرسياقی، تهران‌ ١٣٤٧ ش‌.

/ حسن‌ ذوالفقاری /

در ادبيات‌ تركی. نخستين‌ سراينده جمشيد و خورشيد به‌ زبان‌ تركی، تاج‌الدين‌ ابراهيم‌بن‌ خضر احمدی * (متوفی ٨١٥) بود كه‌ اثر خود را بر وزن‌ مثنوی سلمان‌ ساوجی و در ٧٩٨ ، ٤ بيت‌ سرود. اين‌ منظومه‌ در واقع‌ ترجمه اثر ساوجی با افزوده‌هايی از احمدی است‌. نسخه منحصر به‌ فرد آن‌ را نهاد سامی بانارلی كشف‌ و معرفی كرده‌ است‌ ( > رجوع کنید به مجله تركيات‌ دانشكده ادبيات‌ دانشگاه‌ استانبول‌ < ، ج‌ ٦، ص‌ ١٣٦ـ١٥٩).

ديگر شاعر ترك‌ كه‌ داستان‌ جمشيد و خورشيد را به‌ نظم‌ درآورده‌، جم‌ سلطان‌ * (متوفی٩٠٠) است‌ كه‌ در سال‌ ٨٨٣، آن‌ را سروده‌ و به‌ پدرش‌، سلطان ‌محمد فاتح‌، اهدا كرده‌ است‌. جم ‌سلطان‌ منظومه‌اش‌ را «آيات‌ عشاق‌» ناميده‌ و جمشيد و خورشيد را لقب‌ آن‌ ذكر كرده‌ است‌ (اينجه‌، ١٩٨١، ص‌ ٩٧). عبدی، شاعر ترك‌ روزگار سلطان‌ سليم‌ دوم‌ (حك: ٩٧٤ـ٩٨٢)، نيز مثنوی جمشيد و خورشيد دارد ( رجوع کنید به همو، ١٩٨٦، ص‌ ١٨٦ـ١٩٢).

تنها نسخه شناخته‌ شده‌ از اين‌ اثر در كتابخانه سليمانيه‌ ( [ بخش‌ ] پرتو پاشا، ش‌ ٤٤٣) موجود است‌. جمشيد و خورشيد ديگری از حُبّی عايشه‌ خاتون‌ (متوفی ٩٩٨) در دست‌ است‌ (لوند ، ص‌ ١٠١) كه‌ حاجی خليفه‌ (ج‌ ١، ستون‌ ٥٩٤) احتمال‌ داده‌ است‌ همان‌ جمشيد و خورشيد احمدی باشد.

منابع‌:
(٨) حاجی خليفه‌؛

(٩) Adnan Ince, "Cem Sultan Cemsid u Hursid", doctoral thesis, Edebiyat Fakultesi, Ataturk Universitesi, ١٩٨١, ٣-١١٣;
(١٠) idem, "XVI. yuzyil sairlerinden Abdi ve eserleri", Turk dili , no. ٤١٠ (١٩٨٦), ١٨٦-١٩٢;
(١١) Istanbul Universitesi Edebiyat Fakultesi Turkiyat mecmuasi, Istanbul ١٩٢٥- ;
(١٢) A. S. Levend, "Divan edebiyatinda hikaye", Turk dili arastirmalari yillig belleten , (١٩٦٧).

(١٣) برای صورت‌ كاملی از منابع‌ رجوع کنید به د. ا. د. ترك‌ ، ذيل‌ مادّه‌.

/ حسن‌ آق‌صوی ، با تلخيص‌ از د. ا. د. ترك‌ /