توراکیناخاتون ، زوجة اوگتای قاآن و نایب السلطنة او از ٦٣٩ تا ٦٤٣. توراکینا یا توراکِنَه ، از قوم مِرْگیت و همسر طایِر/ دائیر اُوسُون ، امیر این قوم ، بود. لشکریان چنگیزخان پس از کشتن اوسون در حدود ٦٠٠ ، توراکینا را به اسیری به قراقروم بردند و به اوگتای * (حک : ٦٢٦ـ٦٣٩) دادند (رشیدالدین فضل اللّه ، ج ١، ص ٩٦،٤١٨ـ٤١٩؛ ابوالغازی بهادرخان ، ص ١٤٣).

پس از درگذشت اوگتای در ٦٣٩، که به گفتة هال (ص ١٠٠) توراکینا او را مسموم کرده بود، توراکینا و برخی امیران اوگتای ، بر خلاف وصیت او، ولیعهدی شیرامون (نوة پسری اوگتای ) را نپذیرفتند و توراکینا، که با زیرکی و دادن هدایا امیران دربار را فرمانبردار خود ساخته بود، کوشید تا پسر بزرگش ، گُیُوک (حک : ٦٤٣ـ٦٤٧)، به مقام قاآنی برسد (جوینی ، ج ١، ص ١٩٦؛ رشیدالدین فضل اللّه ، ج ١، ص ٧٣٤ـ ٧٣٥، ج ٢، ص ٧٩٩). نخستین اقدام او، ترتیب دادن قوریلتایی * (شورای مغولی ) از بزرگان مغول برای انتخاب جانشین اوگتای بود که با نیامدن باتو * ، خانِ اردوی زرّین و نوة چنگیزخان ، به بهانة درد پا، نقشة توراکینا حدود چهار سال به تعویق افتاد؛ ازینرو، طبق رسم مغولان ، تا تشکیل قوریلتای دیگر، توراکینا زمام امور را به دست گرفت (رشیدالدین فضل اللّه ، ج ١، ص ٧٣٤، ج ٢، ص ٧٩٤). در ابتدای کار، جغتاییان و خاندان تولوی * از توراکینا حمایت کردند. از مهمترین رویدادهای دورة نایب السلطنه بودن توراکینا، نفوذ ایرانیان در دستگاه مغولان بود. سبب این رویداد، حضورِ زنی ایرانی به نام فاطمه بود که خود را از علویان می دانست (جوینی ، ج ١، ص ٢٠٠؛ شبانکاره ای ، ص ٢٥٣). او که از مشهد به اسیری به قراقروم آورده شده بود، توانست به دربار توراکینا راه یابد و محرم اسرار او شود و از نفوذ خویش برای رتق و فتق امور سود جوید، تا جایی که حتی برخی از بزرگان خراسان و سادات مشهد برای پیشبرد کارهایشان به او متوسل می شدند (جوینی ، ج ١، ص ٢٠١). دیری نپایید که توراکینا به کمک فاطمه دست به تصفیه ای اساسی در دستگاه حکومت زد: نخست جینقای (چینقای ، وزیر اوگتای ) و محمودِ یَلَواج * (صاحب دیوان و حاکم ختای / ختا) را برکنار کرد و شخصی به نام عبدالرحمان را به جای یلواج به ختای فرستاد. توراکینا حتی قصد داشت که جینقای و یلواج را از بین ببرد، اما آنان خود را نجات دادند و به کوتان ، پسر دیگر توراکینا، پناه بردند (جوینی ، ج ١، ص ١٩٩؛ رشیدالدین فضل اللّه ، ج ٢، ص ٧٩٩ـ ٨٠٠). کوتان ، که سیاستهای مادرش را نمی پسندید، از تسلیم آن دو خودداری کرد. مسعودبیگ * (پسر محمود یلواج )، حاکم ترکستان و ماوراءالنهر، که وضع را چنین دید، از بیم جانش به باتو، دشمن سرسخت توراکینا، پناه برد (جوینی ، ج ١، ص ١٩٦ـ ١٩٨؛ رشیدالدین فضل اللّه ، ج ٢، ص ٨٠١). در این گیرودار، کورکوز/ کرکوز (امیر خراسان ) به دستور اولاد جغتای و توسط امیر ارغون دستگیر و به اردوی توراکینا فرستاده شد. توراکینا، کورکوز را به زندان انداخت و ادارة امور سرزمینهای تحت اختیار او، از آمویه (آمل یا چارجو در خراسان قدیم و ترکمنستان فعلی ) تا فارس و گرج (گرجستان ) و روم و موصل ، را به امیر ارغون سپرد (جوینی ، ج ٢، ص ٢٤٣). در ٦٤١، توراکینا به خراسان رفت و امور آنجا را سامان داد و به قراقروم بازگشت (همان ، ج ٢، ص ٢٤٣ـ٢٤٤). زمانی که توراکینا مقدمات برگزاری قوریلتا را تدارک می دید، اُتْچِگین (اوتچگین یا اوتکین ) نُویان ، برادر چنگیزخان ، با سودجستن از نابسامانی اردوی توراکینا و دوربودن گیوک از اردو، به جانب قراقروم لشکر کشید، اما به سبب حمایت نکردن برخی لشکریان از او و بازگشت گیوک به اردوی خویش ، از حمله صرف نظر کرد (همان ، ج ١، ص ١٩٩ـ ٢٠٠). عاقبت ، توراکینا در ٦٤٣، قوریلتای بزرگی در کُوکاناؤُوا ترتیب داد که بجز باتو، تمام شاهزادگان چنگیزی و فرمانروایان دست نشاندة مغول در آن شرکت داشتند و گیوک را به قاآنی انتخاب کردند (ابن عبری ، ص ٤٤٨؛ رشیدالدین فضل اللّه ، ج ٢، ص ٨٠٥). چندی بعد، گیوک که مسیحی بود و با فاطمه عناد داشت ، از توراکینا خواست تا فاطمه را به او تسلیم کند. توراکینا مدتی در برابر این درخواست مقاومت کرد، اما سرانجام ، ناگزیر به تسلیم فاطمه شد. به گفتة جوینی (ج ١، ص ٢٠١) توراکینا چند روز پس از این واقعه ، در ٦٤٣ درگذشت . رشیدالدین فضل اللّه (ج ٢، ص ٨٠٢) تاریخ درگذشت توراکینا را چند ماه بعد از قاآنیِ گیوک در همان سال ضبط کرده و ابن عبری (ص ٤٥١) تاریخ وفات او را ٦٤٧ ذکر کرده است .

مورخان معاصر توراکیناخاتون ، بجز جوینی که او را زیرک و کاردان معرفی کرده (ج ١، ص ١٩٦)، نسبت به او نظر چندان مساعدی نداشتند. رشیدالدین فضل اللّه (ج ١، ص ٧٣٤) علت نابسامانی اوضاع آن دوره را بی کفایتی توراکینا دانسته و منهاج سراج (ج ٢، ص ١٦٧) او را ناقص العقل خوانده است . به گفتة ابوالغازی ( رجوع کنید به همانجا)، توراکینا از زیبایی بهره ای نداشت اما توانست ، به عنوان همسر دوم اوگتای ، قدرتش را در خاندان چنگیزی تحکیم کند.

منابع :
(١) ابن عبری ، تاریخ مختصرالدول ، چاپ انطون صالحانی یسوعی ، لبنان ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) ابوالغازی بهادرخان ، شجرة ترک ، چاپ پیتر دمزون ، سن پطرزبورگ ١٢٨٧/١٨٧١، چاپ افست آمستردام ١٩٧٠؛
(٣) جوینی ؛
(٤) رشیدالدین فضل اللّه ؛
(٥) محمدبن علی شبانکاره ای ، مجمع الانساب ، چاپ میرهاشم محدّث ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٦) عثمان بن محمد منهاج سراج ، طبقات ناصری ،یا،تاریخ ایران واسلام ، چاپ عبدالحی حبیبی ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(٧) مری هال ، امپراتوری مغول ، ترجمة نادر میرسعیدی ، تهران ١٣٨٠ ش .

/ شهناز رازپوش /