دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣١٤١
تاریخ نگارستان ، کتابی تاریخی آمیخته با داستانها و حکایتهای نادر تاریخ اسلام و ایران به فارسی ، تألیف قاضی احمدبن محمد غفاری * ، مورخ و شاعر قرن دهم . وی تاریخ نگارستان را در ٩٥٩ تألیف کرده (غفاری قزوینی ، ص ٣٥٠، قس همان ، مقدمة مدرس گیلانی ، ص ١٨) و به گفتة صفا آن را
به نام شاه طهماسب اول صفوی نوشته است (ج ٥، بخش ٣، ص ١٦١٤).
مؤلف ، به تصریح خودش ، برای نوشتن این کتاب از منابع معتبری همچون تاریخ طبری ، مروج الذهب مسعودی ، مطلع السعدین عبدالرزاق سمرقندی ، روضة الصفا اثر میرخواند و حبیب السیر خواندمیر بهره گرفته است (ص ٤ـ ٥ ، ٨٦ ـ٨٧). هدف وی از تألیف تاریخ نگارستان یافتن علت فراز و فرود سلسله ها با توجه به وقایع و روایات تاریخی است . در عین حال کوشیده است تا کتاب صورت افسانه به خود نگیرد و نیز با تأکید بر خصال نیک انسانی ، جنبة آموزنده و اخلاقی پیدا کند. ولی مؤلف اشتباهات برخی منابع را که از آنها سود جسته ، تکرار کرده است (مقدمة مدرس گیلانی ، ص ١٢ـ١٦).
تاریخ نگارستان شرح کوتاهی از زندگی پیامبر اکرم صلی اللّه علیه وآله وسلم و حضرت علی علیه السلام و فرزندانش و کرامات ایشان را در بر دارد (همان ، ص ١٠ـ١٥، مقدمة مدرس گیلانی ، ص ٨) و ضمن بیان سوانح خلفای اموی و عباسی و سلسلة شاهان ایران ، حکایات و روایاتی در بارة امرا، سرداران ، مشاهیر علم و ادب و حتی عامة مردم آورده و داستانهایی از شاهنامة فردوسی و حکایتهایی در بارة اسکندر مقدونی و لقمان را نیز ذکر کرده است (همان ، ص ٢٥، ٢٨، ٨١، ٨٧، ٩٥ـ٩٦، ١٠١).
نثر کتاب ، مانند گلستان ، ادبی و آمیخته به نظم است . مؤلف با زبانی شیوا، رسا و موجز تاریخ ده قرن هجری را بیان کرده است . در کتاب گاه کلمات نامأنوسی وجود داشته که مصحح آنها را حذف کرده است (همان ، ص ٣، مقدمة مدرس گیلانی ، ص ٥، ١٦). لغات مغولی نیز در کتاب به کار رفته است (همان ، ص ٣١٦ـ٣١٧).
تاریخ نگارستان نخستین بار در ١٢٤٥/ ١٨٢٩ به اهتمام جورج جرویس در بمبئی چاپ شد. مرتضی مدرس گیلانی ذیلی بر این کتاب ، شامل تاریخ صفویه تا پایان سلطنت قاجار، افزود و در ١٣٤١ش در تهران به چاپ رساند (آقابزرگ طهرانی ، ج ٢٤، ص ٣٠٨؛
مشار، ج ١، ستون ٧٦٣؛
قس غفاری قزوینی ، مقدمة مدرس گیلانی ، ص ٥). از تاریخ نگارستان ترجمه ای به زبان ترکی در کتابخانة بریتانیا (ش ٧٨٥٢. Add ) موجود است (صفا، همانجا). همچنین مطالبی از این کتاب ترجمه و در تألیفات برخی از مستشرقان نقل شده است .
منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، ج ٥، بخش ٣، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٣) احمدبن محمد غفاری قزوینی ، تاریخ نگارستان ، چاپ مرتضی مدرس گیلانی ، تهران ١٤٠٤؛
(٤) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٢ش .
/ فهیمه علی بیگی /