دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٧٥
باقربن عثمان بُخاری اوچی ، از عرفای قرن یازدهم شبه قاره و صاحب جواهرالاولیا . محمدعلی بن شیخ عبدالواسع صوفی ، شاگرد و مریدِ باقر نام او را محمدباقر تارکی نوشته (باقربن عثمان ، ص ٥٥٥)، امّا خود او فقط سیّدباقر آورده است (همان ، ص ١). از نیاکان او نخستین کسی که از بخارا به هند مهاجرت کرد سیّدجلال بن سیّدعلی ابوالمؤید بود که در ٦٣٥ از راه مُلتان به بکّر * (در پنجاب پاکستان ) رسید و با شیخ بهاءالدین * زکریای ملتانی (متوفی ٦٦١) بیعت کرد و پس از درگذشت او به اجازة پسرش ، شیخ صدرالدین عارف ملتانی ، در اُچ (در پنجاب پاکستان ) اقامت گزید. سیّدجلال الدین بخاری * ، معروف به جهانیان جهانگشت (٧٠٧ـ٧٨٥)، از عارفان نامدار آن خطّه و صاحب چندین کتاب فارسی ، یکی دیگر از اجداد باقر است . پدرش عثمان ، که تا ١٠٥١ زنده بود، نیز از صوفیه و نویسندة مونس البخاری کلان و مونس البخاری خرد و مجموع البخاری و بحرالعجایب است (همان ، ص ١٢، ٣١٨).
باقر در اُچ زاده شد و تحصیلات ابتدایی را در محضر سیدشمس الدین مخدوم امام بخاری گجراتی ، نویسندة راحت البخاری و تفسیر بخاری ، تکمیل کرد (همان ، ص ١١٣) و خرقة خلافت را از پدر خود گرفت (همان ، ص ٢٩٦) و به چلّه نشینی و اعتکاف و ارشاد و تبلیغ پرداخت (غلام سرور، ص ٥٢ـ٥٨). علی اکبر بن سیدحامد قتال اُچی ، صاحب فوایدالبخاری و باقرالانوار ،از شاگردان او بوده است (باقربن عثمان ،ص ٢٣٧).تاریخ دقیق تولّد و وفات باقر معلوم نیست . اما مطمئناً تا ١٠٩٨ زنده بوده است (همان ،ص ٢٣٩،٢٩٧،٣٣٣). قبر او در اُچ موجود است .
جواهرالاولیا کتابی است پر حجم به زبان فارسی در اوراد و ادعیة اسلامی و مسائل عرفانی که مؤلف از پدر خود و کتابهای معتبر (برای نام کتابها رجوع کنید به غلام سرور، ص ٧٦ـ٧٩) یا در چلّه نشینی و اعتکاف از بزرگان دیده و شنیده و از آنها هر چه به عربی بوده به فارسی برگردانده است (باقربن عثمان ، ص ١). در جواهرالاولیا (ص ١١١، ٢٦١، ٣٢٠، ٥٥١) از سه اثر دیگر باقر نیز نام برده شده است : اکبر جلالی ، باقر المرادات ، خمس الانوار که نسخه ای از آنها شناخته نشده است .
منابع :
(١) باقربن عثمان بخاری ، جواهرالاولیا ، چاپ غلام سرور، اسلام آباد ١٣٩٦/١٩٧٦؛
(٢) غلام سرور؛
(٣) مقدمة جواهرالاولیا ، اسلام آباد ١٣٩٦/ ١٩٧٦ (این مقدمه که به طور جداگانه منتشر شده ، حاوی مطلب مفصّلی دربارة خانوادة مؤلف و محتویات و مختصات جواهرالاولیا ست ).
/ عارف نوشاهی /