دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٥٤٧
بیهقی ، ابوالحسن احمد بن محمد عنبری ، مشهور به امیرک بیهقی ، صاحب برید * بلخ در زمان سلطان مسعود غزنوی * ، رئیس دیوان سلطان مودود و عبدالرشید و دبیر فرخزاد غزنوی . او از خاندان مشهور عنبریان بیهق برخاست (علی بن زید بیهقی ، ص ١١٩ـ١٢٠). برای نخستین بار محمدبن حسین بیهقی * (ص ١٩٣، ٤٥٤) ذیل رویدادهای ٤٢٢، هنگامی که امیرک جانشین ابوعبدالله پارسی ، صاحب برید بلخ در زمان وزارت خواجه احمدحسن میمندی (متوفی ٤٢٤) گردید، از او نام برده و به طور مبهم از خشم خواجه احمد نسبت به امیرک ، به دلیل پذیرفتن این منصب ، یاد کرده است . در ٤٢٣، امیرک بیهقی ، همراه لشکریان سلطان مسعود (حک : ٤٢١ـ٤٣٢) برای سرکوب علی تگین ، از امیران ایلک خانی در ماوراءالنهر، به بخارا رفت تا اخبارِ جنگ را به اطلاع سلطان برساند. احمدحسن میمندی که کینة امیرک را به دل داشت ، با استفاده از دوری وی از بلخ ، از او نزد سلطان بدگویی کرد که به واگذاری منصب او به ابوالقاسم حاتمک انجامید (همانجا). با درگذشت حاتمک در ٤٣٠، امیرک به شغل سابقش بازگشت (همان ، ص ٧٤٧)؛ اما سال بعد سلجوقیان ، بلخ را محاصره و تسخیر کردند (همان ، ص ٨٧٢). تاریخ بیهقی از سرنوشت امیرک اطلاع بیشتری نمی دهد. ظاهراً پس از کشته شدن سلطان مسعود، امیرک به خدمت سلطان مودود (حک : ٤٣٢ـ٤٤٠) درآمد و کوتوال قلعة ترمذ گردید (حسینی ، ص ٢٧). هنگامی که چَغری بیگ * (متوفی رجب ٤٥١ یا صفر ٤٥٢) و فرزندش ، اَلپ ارسلان * (حک : ٤٥٥ـ ٤٦٥)، قلعه را محاصره کردند، نخست امیرک از تسلیم قلعه خودداری کرد. به نوشتة علی بن زید بیهقی (ص ١٢٠)، پانزده سال قلعه را از دسترس سلجوقیان در امان داشت ، اما ظاهراً این رقم مبالغه آمیز است ؛ زیرا امیرک پس از تسلیم قلعه به سلجوقیان ، به غزنه رفت و به ریاست دیوان مودود و عبدالرشید (حک : ٤٤٠ـ٤٤٣) رسید و در اواخر دورة فرخزاد (٤٤٣ـ٤٥١) دبیری او را داشت (همانجا). بنابراین ، احتمالاً تا ٤٣٥ قلعه را حفظ کرده و پس از واگذاری قلعه ، املاک و منزلش را در بیهق به ابوعلی بن شاذان ، وزیر چغری بیگ ، بخشیده و خود روانة غزنه شده (حسینی ، همانجا) و در آنجا مدرسه ای بنیان نهاده است (علی بن زید بیهقی ، همانجا). امیرک بیهقی در زمان فرخزاد از شغل دبیری استعفا کرد و در ٤٤٨ درگذشت (همان ، ص ١٢١).
منابع :
(١) علی بن زید بیهقی ، تاریخ بیهق ، چاپ احمد بهمنیار، تهران ١٣٤٥ ش ، چاپ افست تهران ١٣٦١ ش ؛
(٢) محمدبن حسین بیهقی ، تاریخ بیهقی ، چاپ علی اکبر فیاض ، مشهد ١٣٥٦ ش ؛
علی بن ناصر حسینی ، کتاب اخبار الدّولة السلجوقیة ، چاپ محمد اقبال ، بیروت ١٤٠٤/ ١٩٨٤
/ شهناز رازپوش /