جراید در قفقاز ، نخستین‌ جریده‌ای‌ كه‌ به‌ زبان‌ تركی‌ آذربایجانی‌ منتشر شده‌، <اخبار تاتار > است‌ كه‌ ضمیمه‌ روزنامه‌ روسی‌ زبان‌ < اخبار تفلیس‌ > بوده‌ است‌. این‌ ضمیمه‌ در اوایل‌ ١٢٤٨/ ١٨٣٢ جانشین‌ ضمیمه‌ فارسی‌ آن‌، كه‌ از اوایل‌ ١٢٤٦/ ١٨٣٠ انتشار می‌یافت‌، شد (آخوندوف‌ ، ١٩٨٠، ص‌ ٤ـ٩؛ < تاریخ‌ آذربایجان‌ >، چاپ‌ الیارلی‌، ص‌ ٧٥٩ـ٧٦٠؛ رستمووا توحیدی‌، مقدمه‌، ص‌ ٣؛ اتابكی‌ و رستمووا توحیدی‌، ص‌ X-IX؛ پروین‌، ج‌ ١، ص‌ ٣٢٦). جریده‌ تركی‌ زبان‌ دیگری‌ نیز در تفلیس‌، به‌ نام‌ قافقازین‌ بوطَرَفینین‌ خبری‌ (اخبار این‌ سوی‌ قفقاز)، ضمیمه‌ روزنامه‌ هفتگی‌ روسی‌ زبان‌ < پیك‌ ماورای‌ قفقاز>، چاپ‌ می‌شد كه‌ حدود پنج‌ سال‌ بعد، در ١٢٦٢/ ١٨٤٦، توقیف‌ گردید (یوكسل‌ ، ص‌ ٩٤؛ <تاریخ‌ آذربایجان‌ > ، چاپ‌ الیارلی‌، ص‌ ٧٥٩). این‌ جراید را ــ كه‌ ناشر فرمانها و احكام‌ و اخبار رسمی‌ دولت‌ روسیه‌ بودند سرآغاز جراید مسلمانان‌ قفقاز به‌ شمار نیاورده‌اند، بلكه‌ این‌ مقام‌ را به‌ جریده‌ اكینچی‌ (كشاورز) داده‌اند، كه‌ به‌ همت‌ حسن‌بیگ‌ ملكوف‌ (ملك‌زاده‌) زردابی‌ (١٢٥٨ـ ١٣٢٥/ ١٨٤٢ـ١٩٠٧)، در ١٢٩٢/ ١٨٧٥ منتشر شد ( د. آ. ، ج‌ ٤، ص‌ ١٥٥، سرلوحه‌ ش‌ [ ١ ] ) و پس‌ از انتشار شماره‌ بیستم‌ سال‌ سوم‌ (٣ شوال‌ ١٢٩٤/ ٢٩ سپتامبر ١٨٧٧) توقیف‌ گردید (اشوینتوخوفسكی‌، ١٩٩٥، ص‌٣٠؛ < تاریخ‌ آذربایجان‌ >، چاپ‌ اسماعیلوف‌، ج‌ ٤، ص‌ ٣٣٥؛ رستمووا ـ توحیدی‌، مقدمه‌، ص‌ ٤؛ آخوندوف‌، ١٩٨٠، ص‌ ٨٣ به‌ بعد). در حقیقت‌، اكینچی‌ (متن‌ تمام‌ ٥٦ شماره‌ آن‌، به‌ مناسبت‌ صدمین‌ سال‌ انتشار ــ كه‌ در ١٣٥٤ ش‌/ ١٩٧٥ در جمهوری‌ آذربایجان‌ جشن‌ گرفته‌ شد رجوع کنید به اكینچی، مقدمه‌ میراحمدوف‌، ص‌ ٣ در ١٣٥٨ ش‌/١٩٧٩ با الفبای‌ سیریلی‌ به‌ چاپ‌ رسید) نیای‌ واقعی‌ مطبوعات‌ مسلمانان‌ سراسر روسیه‌ به‌ شمار آمده‌ است‌ ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ da.IV Djari). زردابی‌ و جریده‌اش‌، اكینچی‌ ، مناسبات‌ متقابل‌ گسترده‌ای‌ با روشنفكران‌ و مطبوعات‌ ایرانی‌ داشتند (رجوع کنید بهرئیس‌نیا، ١٣٧٤ ش‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٨٧ـ٢٩٥، ج‌ ٢، ص‌ ٨٩٧ ٨٩٨).

در حدود دو سال‌ و نیم‌ پس‌ از توقیف‌ اكینچی‌ ، جریده‌ ضیاء در اواخر ١٢٩٦/١٨٧٩ به‌ همت‌ سعید اُنسی‌زاده‌ در تفلیس‌ منتشر شد و پس‌ از یك‌ سال‌ به‌ ضیای‌ قافقاسیا تغییر نام‌ داد و انتشارش‌ تا رمضان‌ ١٣٠١/ ژوئن‌ ١٨٨٤ ادامه‌ یافت‌ (آخوندوف‌، ١٩٨٠، ص‌ ١١٣ـ١٣٤). هم‌زمان‌ با انتشار ضیای‌ قافقاسیا ، جلال‌ انسی‌زاده‌، كه‌ گویا با برادر بزرگ‌ خود اختلاف‌ سلیقه‌ داشته‌ و ظاهراً نوگراتر از او بوده‌ است‌ (رجوع کنید به همان‌، ص‌ ١٣٤ـ ١٣٥؛ <تاریخ‌ آذربایجان‌ > ، چاپ‌ اسماعیلوف‌، ج‌ ٤، ص‌ ٣٣٨)، روزنامه‌ ـ مجله‌ كشكول‌ را در فاصله‌ سالهای‌ ١٣٠٠ تا ١٣٠٨/ ١٨٨٣ـ١٨٩١ در تفلیس‌ منتشر كرد (آخوندوف‌، ١٩٨٠، ص‌ ١٣٦). در هر دو جریده‌ به‌ مسائل‌ ایران‌ توجه‌ خاصی‌ می‌شد و گزارشها و مقالات‌ و مطالب‌ بسیاری‌ به‌ زبان‌ فارسی‌ در آن‌ درج‌ می‌گردید؛ حتی‌ چند شماره‌ از كشكول‌ سراسر به‌ زبان‌ فارسی‌ منتشر شده‌ است‌ (رئیس‌نیا، ١٣٧٤ ش‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٩٦ـ ٣٠٠؛ پروین‌، ج‌ ١، ص‌ ٣٢٧ـ٣٣١). انتشار كشكول‌ ، در نتیجه‌ مهاجرت‌ اجباری‌ برادران‌ انسی‌زاده‌ به‌ تركیه‌ بر اثر متهم‌ شدن‌ به‌ داشتن‌ تمایلات‌ پان‌تركیستی‌ از طرف‌ دولت‌ تزاری‌، متوقف‌ گردید (یوكسل‌، ص‌ ٩٧ـ ٩٨).

پس‌ از توقف‌ انتشار كشكول‌ ، دستگاه‌ ممیزی‌ تزاری‌ از ١٣٠٨/١٨٩١ تا سالها بعد به‌ هیچ‌ جریده‌ تركی‌ زبانی‌ در قفقاز اجازه‌ انتشار نداد (همان‌، ص‌ ٩٩) تا اینكه‌ در ١٣٢١/١٩٠٣ محمدآقا شاه‌ تختینسكی‌ مجوز نشر روزنامه‌ شرق‌ روس‌ را گرفت‌ و نخستین‌ شماره‌ آن‌ را در اول‌ محرّم‌ ١٣٢١/ ٣٠ مارس‌ ١٩٠٣ در چاپخانه‌ای‌ كه‌ در تفلیس‌ تأسیس‌ كرده‌ بود چاپ‌ و منتشر كرد (حبیب‌ بیگلی‌ ، ١٩٩٧، ص‌ ٢٤٧). این‌ روزنامه‌، كه‌ ابتدا یك‌ روز در میان‌ ( د. آ. ، ج‌ ١٠، ص‌ ٥١١) و سپس‌ هر روز (تقی‌زاده‌، ص‌ ٣٩) منتشر می‌شد، نخستین‌ روزنامه‌ یومیه‌ تركی‌ زبان‌ قفقاز بود. سیدحسن‌ تقی‌زاده‌ * ــ كه‌ در ١٣٢٢/١٩٠٤ از اداره‌ شرق‌ روس‌ بازدید كرده‌ و با تختینسكی‌ و همكارانش‌ آشنا شده‌ بود احتمال‌ داده‌ است‌ كه‌ شرق‌ روس‌ اولین‌ روزنامه‌ یومیه‌ در مشرق‌ (ایران‌ و قفقازیه‌) و مثل‌ روزنامه‌های‌ اروپایی‌ بوده‌ باشد (همان‌، ص‌ ٣٩ به‌ بعد). اداره‌ شرق‌ روس‌ بعدها به‌ باكو انتقال‌ داده‌ شد تا آنكه‌ در اواخر ١٣٢٢/ اوایل‌ ١٩٠٥ به‌ علت‌ مشكلاتی‌ از انتشار بازماند (میراحمدوف‌، ص‌ ٣٩٨؛ حبیب‌بیگلی‌، ١٩٩٢، ص‌ ٣١).

انقلاب‌ مشروطه‌ در روسیه‌ و صدور بیانیه‌ ١٧ اكتبر ١٩٠٥، كه‌ آزادی‌ برای‌ تمام‌ مردم‌ روسیه‌ را بشارت‌ می‌داد، زمینه‌ مساعدی‌ برای‌ انتشار جراید مسلمانان‌ روسیه‌ با انواع‌ گرایشهای‌ سیاسی‌، از جناح‌ راست‌ محافظه‌كار گرفته‌ تا جناح‌ چپ‌ سوسیالیست‌، فراهم‌ آورد. مسلمانان‌ ساكن‌ روسیه‌ از ١٩٠٥/ ١٣٢٣ تا انقلاب‌ فوریه‌ ١٩١٧/ جمادی‌الاولی‌ ١٣٣٥، در حدود ١٥٩ روزنامه‌ و نشریه‌ ادواری‌ منتشر كردند كه‌ از آن‌ میان‌ بیش‌ از ٦١ جریده‌ به‌ زبان‌ تركی‌ آذری‌ بود و شهر باكو در این‌ دوره‌، عمده‌ترین‌ مركز انتشار مطبوعات‌ متعلق‌ به‌ مسلمانان‌ روسیه‌ شد (رجوع کنید به اشوینتوخوفسكی‌، ١٩٩٩، ص‌١٠٥؛ < تاریخ‌ آذربایجان> ، چاپ‌ اسماعیلوف‌، ج‌ ٥، ص‌ ٢٢٨؛ د. اسلام‌ ، همانجا).

نخستین‌ جریده‌ مهم‌ این‌ دوره‌، حیات‌ بود كه‌ از ربیع‌الا´خر ١٣٢٣ تا رجب‌ ١٣٢٤/ ژوئن‌ ١٩٠٥ ـ سپتامبر ١٩٠٦، ٣٢٥ شماره‌ آن‌ منتشر شد. صاحب‌ امتیاز آن‌ حاجی‌ زین‌العابدین‌ تقی‌یف‌، مدیر آن‌ علی‌مردان‌بیك‌ توپچی‌باشوف‌، و سردبیر آن‌ احمدآقایف‌ [ آقااوغلوی‌ بعدی‌ ] بود. شماری‌ از نویسندگان‌ دارای‌ تمایلات‌ سیاسی‌ گوناگون‌ و نیز علی‌بیگ‌ حسین‌زاده‌، هاشم‌بیگ‌ وزیروف‌، حسن‌بیگ‌ زردابی‌، عبدالرحیم‌ بیگ‌ حقْوِردی‌یف‌، جلیل‌ محمد قلی‌زاده‌، علی‌اكبر طاهرزاده‌ صابر، فریدون‌بیگ‌ كوچَرلی‌ ، و نریمان‌ نریمانوف‌ در آن‌ مطلب‌ می‌نوشتند. احمدآقایف‌، پس‌ از انتشار ١٠١ شماره‌، به‌ علت‌ اعمال‌ نفوذ حاج‌زین‌العابدین‌ تقی‌یف‌ و داشتن‌ اختلاف‌نظر با توپچی‌ باشوف‌، از سردبیری‌ كناره‌گیری‌ كرد و علی‌بیگ‌ حسین‌زاده‌ جای‌ او را گرفت‌ (میراحمدوف‌، ص‌ ٤٠٩ـ٤١١؛ < تاریخ‌ آذربایجان‌ >، چاپ‌ اسماعیلوف‌، ج‌ ٥، ص‌ ٢٢٩؛ د.آ. ، ج‌١٠، ص‌ ١٩٠؛ د.ا.ترك‌ ، ج‌ ٧، ص‌ ٣٨٥).

احمدآقایف‌ پس‌ از كناره‌گیری‌ از حیات‌ ، سردبیری‌ جریده‌ روزانه‌ ارشاد را، كه‌ از شوال‌ ١٣٢٣/ دسامبر ١٩٠٥ با حمایت‌ مالی‌ عیسی‌ آشوربیگلی‌ منتشر می‌شد، بر عهده‌ گرفت‌ و تا واپسین‌ شماره‌ آن‌، كه‌ در جمادی‌الاولی‌ ١٣٢٦/ ژوئن‌ ١٩٠٨ انتشار یافت‌، در همان‌ مقام‌ باقی‌ ماند. نویسندگان‌ نوگرایی‌ چون‌ نریمانف‌، افندی‌یف‌، رسول‌زاده‌، عزیز حاجی‌بگوف‌، علی‌اكبر صابر از همكاران‌ قلمی‌ وی‌ در آن‌ روزنامه‌ بودند (یوكسل‌، ص‌ ١٠١ـ١٠٢؛ د.آ. ، ج‌ ٤، ص‌ ٥٢٦). ارشاد یك‌ ضمیمه‌ فارسی‌ هفتگی‌ نیز داشت‌ كه‌ مدیرش‌ محمدصادق‌ ادیب‌الممالك‌ بود (رئیس‌نیا، ١٣٧٤ ش‌، ج‌ ٢، ص‌٩٠٠؛ پروین‌، ج‌ ٢، ص‌ ٤٥٦ـ ٤٥٧). آقایف‌ پس‌ از تعطیل‌ شدن‌ ارشاد ، جریده‌ ترقی‌ را كه‌ ادامه‌ ارشاد بود، با حمایت‌ مالی‌ مرتضی‌ مختاروف‌، انتشار داد و چون‌ مدتی‌ بعد ناگزیر از مهاجرت‌ به‌ تركیه‌ شد، اداره‌ آن‌ را به‌ عزیز حاجی‌بگوف‌ واگذار كرد و روزنامه‌ پس‌ از انتشار شماره‌ ٤٣٤ در شوال‌ ١٣٢٧/ اكتبر ١٩٠٩، تعطیل‌ شد (< تاریخ‌ آذربایجان‌ >، چاپ‌ اسماعیلوف‌، ج‌ ٥، ص‌٢٣٠؛ د.آ. ، ج‌ ٩، ص‌ ٢٥٦).

حلقه‌های‌ بعدی‌ زنجیره‌ جرایدی‌ كه‌ آقایف‌ راه‌ انداخته‌ بود، پس‌ از ترقی‌ ، با جراید حقیقت‌ ، گونَش‌ (آفتاب‌)، ینی‌حقیقت‌ (حقیقت‌ نو)، اقبال‌ و ینی‌اقبال‌ (اقبال‌ نو) تا انقلاب‌ فوریه‌ ١٩١٧ ادامه‌ یافت‌ (یوكسل‌، ص‌ ١٠٤ـ١٠٦، ١٠٨ـ١٠٩؛ د.آ. ، ج‌ ٤، ص‌٣٦٩، ج‌٥، ص‌١١٣، ١١٧، ج‌ ٦، ص‌ ١٢٣، ج‌ ١٠، ص‌١٨٧). شاخه‌ دیگر جدا شده‌ از جریده‌ حیات‌ ، سلسله‌ جراید محافظه‌كار و دارای‌ گرایشهای‌ پان‌اسلامیستی‌ و پان‌تركیستی‌ تازه‌ حیات‌ ، اتفاق‌ ، صدا ، صدای‌ وطن‌ ، صدای‌ حق‌ ، صدای‌ قفقاز بود كه‌ همه‌ پیاپی‌ به‌ مدیریت‌ و صاحب‌ امتیازی‌ هاشم‌بیگ‌ وزیروف‌ انتشار یافتند (یوكسل‌، ص‌ ١٠٤ـ ١٠٥، ١٠٧ـ ١٠٨؛ رستمووا ـ توحیدی‌، ش‌ ٦٥، ١٢٥، ١٢٨ـ١٢٩، ١٣٢، ٢٢٥، ٢٧٦، ٢٨١). پس‌ از تعطیل‌ شدن‌ حیات‌ ، انتشار مجله‌ فیوضات‌ با سرمایه‌ تقی‌یف‌ و به‌ مدیریت‌ علی‌بیگ‌ حسین‌زاده‌ از رمضان‌ ١٣٢٤/ اكتبر ١٩٠٦ آغاز و طی‌ یك‌ سال‌ ٣٢ شماره‌ از آن‌ منتشر شد. این‌ نشریه‌ دارای‌ گرایشهای‌ پان‌تركیستی‌، حتی‌ عثمانی‌خواهی‌، بود و به‌ زبانی‌ نزدیك‌ به‌ زبان‌ تركی‌ عثمانی‌ نوشته‌ می‌شد و یك‌ ترك‌ عثمانی‌ هم‌ عضو هیئت‌ تحریریه‌اش‌ بود (یوكسل‌، ص‌ ١١٥ـ ١١٦؛ میراحمدوف‌، ص‌ ٤١١ـ ٤١٣).

شاخه‌ دیگری‌ از جراید این‌ دوره‌، روزنامه‌هایی‌ چون‌ همت‌ ، تكامل‌ ، یولْداش‌ (رفیق‌)، دعوت‌ ـ قوچ‌ (كه‌ به‌ زبانهای‌ تركی‌ و عربی‌ منتشر می‌شد) بودند كه‌ همه‌ آنها در فاصله‌ سالهای‌ ١٣٢٣ تا ١٣٢٥/ ١٩٠٥ـ١٩٠٧ منتشر شدند. همت‌ ، زحمت‌ صداسی‌ (صدای‌ زحمتكشان‌)، آل‌ بایراق‌ (بیرق‌ سرخ‌)، برق‌ عدالت‌ (ترجمان‌ حزب‌ عدالت‌ ایران‌)، كه‌ همگی‌ در ١٣٣٥/١٩١٧ منتشر شدند، گرایش‌ چپ‌ و سوسیال‌ دموكراتیك‌ داشتند (< تاریخ‌ آذربایجان‌> ، چاپ‌ اسماعیلوف‌، ج‌ ٥، همانجا؛ یوكسل‌، ص‌ ١٠٢ـ١٠٤، ١١٢ـ١١٣). گروهی‌ از روزنامه‌ها و مجلات‌ نیز چون‌ ملانصرالدین‌ ، بهلول‌ ، زنبور ، مرآت‌ ، آری‌ (زنبور)، كلنیت‌ ، لك‌لك‌ ، طوطی‌ ، مزه‌لی‌ (بامزه‌)، بابا امیر ، تارتان‌ ـ پارتان‌ (چرندوپرند)، و مشعل‌ ویژه‌ طنز و فكاهی‌ بودند. هفته‌نامه‌ ملانصرالدین‌ * در رأس‌ همه‌ آنها قرار داشت‌ و در دوره‌ طولانی‌ انتشار خود (١٣٢٤ـ ١٣٥٠ ( =١٣١٠ ش‌ ) / ١٩٠٦ـ١٩٣١) تأثیر بارزی‌ بر روزنامه‌نگاری‌ و ادبیات‌ قفقاز و سرزمینهای‌ همجوار آن‌ گذاشت‌ (آخوندوف‌، ١٩٦٨، جاهای‌ متعدد؛ در باره‌ تأثیر آن‌ در طنز سیاسی‌ ایران‌ رجوع کنید بههمان‌، ص‌ ٣١٢ـ٣٣٥؛ رئیس‌نیا، ١٣٥٧ ش‌، ص‌ ١٠٦ به‌ بعد؛ ملانصرالدین‌ ، مقدمه‌ میراحمدوف‌، ص‌ ١٣ـ١٤). از مجموعه‌ ٧٤٨ شماره‌ ملانصرالدین‌ ، ٣٤٠ شماره‌ آن‌ تا ١٣٣٦/١٩١٨ در تفلیس‌، چهارصد شماره‌اش‌ در فاصله‌ ١٣٠١ تا ١٣١٠ ش‌/ ١٩٢٢ـ١٩٣١ در باكو ( د.آ. ، ج‌ ٧، ص‌ ٣٧) و هشت‌ شماره‌ آن‌ در اواخر ١٢٩٩ و اوایل‌ ١٣٠٠ ش‌ در تبریز منتشر شد (محمدقلی‌زاده‌، ص‌ ٩٢ـ١٠٧؛ سرداری‌نیا، ص‌ ١٦٣ به‌ بعد). افزون‌ بر ملانصرالدین‌ و فیوضات‌ ، مجلاتی‌ نیز در سالهای‌ پیش‌ از ١٣٣٦/ ١٩١٨ در قفقاز به‌ زبان‌ تركی‌ عثمانی‌ به‌ چاپ‌ رسیدند كه‌ مجله‌های‌ تربیتی‌ دبستان‌ ، رهبر ، بهار (١٣٢٤ـ١٣٢٥/ ١٩٠٦ـ١٩٠٧) و مكتب‌ (١٣٢٩ـ ١٣٣٨/ ١٩١١ـ١٩٢٠) از آن‌ جمله‌اند (یوكسل‌، ص‌ ١١٥، ١١٨). پس‌ از كشمكشهایی‌ كه‌ به‌ تأسیس‌ جمهوری‌ آذربایجان‌ و حكومت‌ تحت‌ نفود حزب‌ مساوات‌ (رجب‌ ١٣٣٦ ـ شعبان‌ ١٣٣٨/ مه‌ ١٩١٨ ـ آوریل‌ ١٩٢٠) انجامید، تعدادی‌ از جراید ملی‌گرا و وابسته‌ به‌ حزب‌ مذكور، چون‌ آذربایجان‌ ، مساوات‌ ، و استقلال‌ ، در باكو انتشار یافتند. روزنامه‌ آچیق‌سوز (حرف‌ بی‌پرده‌) هم‌ كه‌ در ١٣٣٣ـ١٣٣٦/ ١٩١٥ـ ١٩١٨ انتشار می‌یافت‌، از مروّجان‌ خط‌ مشی‌ حزب‌ مذكور بود (همان‌، ص‌ ١٠٩ـ١١٠، ١٢٠ـ١٢١). پس‌ از تأسیس‌ جمهوری‌ شوروی‌ آذربایجان‌ در ١٢٩٩ ش‌/١٩٢٠، اگرچه‌ شمارگان‌ مطبوعات‌ افزایش‌ یافت‌، با پایان‌ یافتن‌ انتشار مطبوعات‌ مستقل‌، مطبوعات‌ محكوم‌ به‌ پیروی‌ از سیاستهای‌ حزب‌ كمونیست‌ شوروی‌ شدند تا اینكه‌ با فروپاشی‌ اتحاد شوروی‌ و باز شدن‌ فضای‌ سیاسی‌، مطبوعات‌ دارای‌ گرایشهای‌ مختلف‌ سیاسی‌، از دهه‌ ١٣٧٠ ش‌/ ١٩٩٠ امكان‌ رشد و توسعه‌ یافتند (اشوینتوخوفسكی‌، ١٩٩٩، ص‌ ١٠٥ـ١٠٦).

منابع‌:
(١) ناصرالدین‌ پروین‌، تاریخ‌ روزنامه‌نگاری‌ ایرانیان‌ و دیگر پارسی‌نویسان‌ ، تهران‌، ج‌ ١، ١٣٧٧ ش‌، ج‌ ٢، ١٣٧٩ ش‌؛
(٢) حسن‌ تقی‌زاده‌، زندگی‌ طوفانی‌: خاطرات‌ سیدحسن‌ تقی‌زاده‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ ١٣٧٢ ش‌؛
(٣) سولماز رستمووا ـ توحیدی‌، آذربایجان‌ دوری‌ مطبوعاتی‌: بیبلیوقرافیا، ١٩٩٠ـ١٨٧٥ ، باكو ١٩٩٣؛
(٤) رحیم‌ رئیس‌نیا، ایران‌ و عثمانی‌ در آستانه‌ قرن‌ بیستم‌ ، تبریز ١٣٧٤ ش‌؛
(٥) همو، عُزیر و دو انقلاب‌ ، تهران‌ ١٣٥٧ ش‌؛
(٦) صمد سرداری‌نیا، ملانصرالدین‌ در تبریز: به‌ مناسبت‌ یكصد و بیست‌وپنجمین‌ سالگرد تولد جلیل‌ محمدقلی‌زاده‌ ، تبریز ١٣٧١ ش‌؛

(٧) Nazim Akhundov, Azarbayjan Satira Zhurnallarl, Baku ١٩٦٨;
(٨) idem, Sanadlarin diliila , Baku ١٩٨٠;
(٩) Akinchi , ed. Turan Hasanzada, Baku: Azarbayjan Dovlat Nashriyyati,١٩٧٩;
(١٠) Touraj Atabaki and Solmaz Rustamova-Towhidi, Baku documents , London ١٩٩٥;
(١١) Azarbayjan Savet Ensiklopediyast, Baku ١٩٧٦-١٩٨٤;
(١٢) Azarbayjan tarikhi , ed. M. A. Ismayilov et al., Baku: Elm Nashriyyati, vol.٤, ٢٠٠٠, vol.٥, ٢٠٠١;
(١٣) Azarbayjan tarikhi , ed. Suleyman Alyarli, Baku ١٩٩٦;
(١٤) EI ٢ , s.v. "Djarida. IV: Muslim press of Russia and the Soviet Union" (by Ch. Quelquejay);
(١٥) Isa Habibbayli, Jalil Mammadquluzada: Muhiti va muasirlar' , Baku ١٩٩٧;
(١٦) idem, XX . asr Azarbayjan yazichilarl, Baku ١٩٩٢;
(١٧) IA , s.v. "Matbuat. II.٣: Azerbaycan Turkleri" (by R. Rahmeti Arat);
(١٨) Hamida Mammadquluzada, Mirza Jalil Haqqinda khatiralarim , Baku ١٩٨١;
(١٩) A. Mir Ahmadov, "Matbuat", in Azarbayjan adabiyyatl tarikhi , vol.٢, ed. Samad Vurqun, Mirza Ibrahimov, and M. Arif Dadashzade, Baku ١٩٦٠;
(٢٠) Molla Nasraddin , ed. Turan Hasanzada, Baku:Elm Nashriyyati, ١٩٨٨, Izzat Rustamov, Hasanbay Zardabi , Baku ١٩٦٩;
(٢١) Tadeusz Swietochowski, Historical dictionary of Azerbaljan , London ١٩٩٩;
(٢٢) idem, Russia and AzerbalJan: a borderland in transition , New York ١٩٩٥;
(٢٣) Ibrahim Yuksel, Azerbaycan'da fikir hayatl ve basln , Istanbul: Acar yayinlari, [n.d.].

/ رحیم‌ رئیس‌نیا /

تصاویر این مدخل:
اکینچی (سال سوم، ش١٨،١٢٩٤/١٨٧٧) منبع: A.Bennigsen & Ch.Lemereier-Quelquejay, La paress et le mouvement national chez les musulmans de Russie avant ١٩٢٠, paris ١٩٦٤,p.٢٩
مجله فیوضات (سال اول، ش٢، ٩ شوال ١٣٢٤/١٩٠٦) منبع: A.Bennigsen & Ch.Lemereier-Quelquejay, La paress et le mouvement national chez les musulmans de Russie avant ١٩٢٠, paris ١٩٦٤,p.١١١