پَنْجیکَت ، ناحیه ، ویرانه های شهر قدیم و شهری در جمهوری تاجیکستان .

١) ناحیة پنجیکت در استان خجند (لنین آباد سابق ) و در قسمت مرکزی حوضة رود زرافشان واقع و به ناحیة عینی (= فَلْغَر قدیم ) در جمهوری تاجیکستان و استانهای سمرقند، جیزَخ ، قَشْقَه دریا و سُرخان دریا (در ازبکستان ) محدود است . شهر پنجیکت ( رجوع کنید به ادامه مقاله ) مرکز این ناحیه است . پنجیکت ناحیه ای کوهستانی است و رشته کوههای ترکستان در شمال (مرتفعترین قله ها: دو تا سه هزارمتر)، زرافشان در مرکز (مرتفعترین قله ها: سه تا چهار هزارمتر) در محل چیم تَرغه ، و کوههای فان (مرتفعترین قله : ٤٩٤ ، ٥ متر) و حصار در جنوب (مرتفعترین قله : ٦٣٩ ، ٤ متر) آن امتداد دارد. میان رشته کوههای حصار و زرافشان ، دشتهای ماغِیان و فَراب (در ارتفاعی بین ٥٠٠ ، ١ تا ٠٠٠ ، ٢ متر) و میان رشته کوههای زرافشان و ترکستان ، وادی زرافشان (در ارتفاعی بین ٩٠٠ تا ٩٥٠ متر و مشتمل بر دشتهای کوچک سَرَزم ، موشخانه ، مَله ، مرغیدر، یاری و پنجیکت ) واقع است . رود زرافشان و شاخابه های آن ، ماغیان و کِشتود، از رودهای مهم ناحیه است . دریاچه های کوکیلان ، مَرغزار، نافِین ، سایه و هوشیار و نیز چشمه های بسیاری در این ناحیه وجود دارد.

دمای آن در دشتها ْ٢٥ تا ْ٣٠ در تیر و صفر تا ْ٥- در دی ، و در کوهستانها ْ٥ تا ْ١٠ در تیر و ْ١٥- تا ْ٢٠- در دی است . میانگین بارش سالانة آن ٢٠٠ تا ٣٠٠ میلیمتر (٥٠٠ تا ٧٠٠ میلیمتر در کوهستانها) است . از پوشش گیاهی ، رستنیهای درختی و بوته ای شامل شُباغ ، زَرَنگ ، خَدَنگ ، کاج ، بید، گردو، بادام ، گز، سنجد و آلوچه در آن می روید. دارای علفزار وسیع (در دره ها و نقاط پست ) است . ارتفاعات آن (از ٨٠٠ ، ١ تا ٥٠٠ ، ٢ متر) پوشیده از درختان جنگلی (طبق آمار ادارة جنگلداری ناحیه ، حدود ٢٢٩ ، ١٠٧ هکتار) است . از جانوران ، گراز، یوزپلنگ ، خرس ، گرگ ، شغال ، روباه ، جوجه تیغی و خرگوش و از پرندگان مرغابی و تَذَرْو (قرقاول ) در آن یافت می شود. زیستگاه سَرَزم در کنار رود زرافشان از طرف دولت ، منطقة ممنوعه شکار اعلام شده است .

پنجیکت دارای زراعت متنوعی است . میزان اراضی قابل کشت آن ٢١٨ ، ٢٢ هکتار (در ١٣٦١ ش / ١٩٨٢) است که حدود ٠٣٥٥ ، ١ هکتار آن ، از جمله «شالیزار»، با آبیاری کشت می شود. محصولات مهم آن تنباکو (حدود ٧٤% محصولات جمهوری )، گندم ، برنج ، سیب زمینی ، میوه های گوناگون و انگور است . دامداری (پرورش گاو، گوسفند، بز، اسب )، مرغداری و تولید ابریشم در آن رایج است . از صنایع جدید، کارگاههای طلاسازی ، کارخانه های کنسرو، فرآوری تنباکو، تولید مصالح ساختمانی ، کارخانة آرد و شالیکوبی دارد. معادن مهم آن زغال سنگ ، فسفر، سنگ آهک و گچ است . ناحیة پنجیکت در مسیر یکی از راههای اصلی خجند و سمرقند به شهر دوشنبه (پایتخت تاجیکستان ) قرار دارد.

از آثار مهم پنجیکت آرامگاه ابوعبدالله رودکی در آبادی پنجرود (در ٥٦ کیلومتری جنوب شرقی شهر پنجیکت )، ویرانه های شهر قدیم پنجیکت ( رجوع کنید به ادامه مقاله ) و خرابه های کاخ اَبَرگَر ( یا قلعة مغ رجوع کنید به د. تاجیکی ، ج ٨، ص ٤٣٢ است ) . در ١٣١٢ ش باستان شناسان حدود هشتاد سند باارزش سغدی ( رجوع کنید به غفوروف ، ج ١، ص ٣٨٥ـ٣٨٧) از خرابه های این کاخ پیدا کردند. بیشتر اهالی ناحیه تاجیک و برخی ازبک اند.

٢) ویرانه های شهر قدیم . در حدود ٥ر١ کیلومتری جنوب شرقی شهر پنجیکت کنونی واقع است . در ١٣٢٥ یا ١٣٢٦ ش هیئت باستان شناسی تاجیکستان به سرپرستی یکوبوفسکی ، ویرانه های شهر قدیم پنجیکت را کشف کرد. کاوشها و حفریات آنها و نیز گروههای بعدی ، اطلاعات زیادی از پنجیکت قدیم به دست می دهد ( رجوع کنید به غفوروف ، ج ١، ص ٤٠٢ـ ٤٠٨). برطبق این یافته ها، پنجیکت قدیم مشتمل بر چهار قسمت بوده است : الف ) شهرستان به وسعت ١٤ هکتار (قس همان ، ج ١، ص ٤٠٢: ١٩ هکتار) که با برج و بارو احاطه شده است ؛ ب ) کهندژ (ارک ) واقع در مغرب شهر برروی تپه ای به ارتفاع ٣٠ متر، مشتمل بر چندین بنا، حیاط و برج و باروی دفاعی ؛ ج ) آبادی نزدیک شهر به وسعت حدود ٢٠ تا ٢٥ هکتار در شرق با کشتزارهایی در پیرامون ؛ د) گورستان در جنوب شهر در حدود ٥٠٠ متر دورتر از باروی جنوبی شهرستان که حدود ٧٠ تپه (نوعی دخمه ) از آن به جا مانده است .

در پنجیکت قدیم آثاری از چندین میدان ، گذرهای مهم و نیز بناهای دو و سه طبقه به ارتفاع هشت تا نه متر (با ضخامت تا ٢٠ر١ متر از گِل یا خشت خام ) باقی مانده است . از روی نقش ونگارهای دیوار در پنجیکت قدیم ، می توان به استفاده از چرم ، انواع ابزار جنگی و لوازم زندگی پی برد. کاوشگران در شهرستان ابزاری از چرخهای نخ ریسی و شیشه های کوچک برای نگهداری ماهی یافته اند. در پنجیکت قدیم ، آهنگری و زرگری رونق داشته است ؛ تنها در یک میدان شهر، بیش از چهل کارگاه آهنگری ، داس ، بیل و بسیاری لوازم دیگر کشف شده است . در طی حفریات ، سکه هایی متعلق به نیمة دوم قرن اول و اوایل قرن دوم میلادی یافت شده است که نمونه های آن در دیگر مناطق آسیای میانه دیده نمی شود. بعضی از این سکه ها به نام حاکمان محلی پنجیکت ضرب شده است . در پنجیکت قدیم انواع مصالح ساختمانی ، انواع بناهای معماران سغدی ، طرح و ساخت داخلی عمارتهای مسکونی و جمعی و ستونهای کنده کاری شده مشخص شده است . از این محل مجسمه ها و تصاویر ارزشمندی نظیر تصویر نبرد رستم و اسفندیار نیز کشف شده است . در هنر تصویری پنجیکت قدیم ، پیکرتراشی مقام ویژه ای داشته است . ویرانه های شهر قدیمی پنجیکت از یادگارهای مشهور باستان شناسی تاجیکستان است و حفریات در آن ادامه دارد.

٣) شهر پنجیکت (جمعیت در ١٣٧٩ ش / ٢٠٠٠، حدود ٩٠٠ ، ٢٧ تن برآورد شده است ؛ > جمعیت جدید شهرهای تاجیکستان < )، در ٢٧٠ کیلومتری شمال غربی شهر دوشنبه (از طریق عقبة انزاب ) در کرانة سمت چپ رود زرافشان ، در ارتفاع ٩٣٠ متری واقع است . میانگین بارش سالانة آن ٣٢٥ میلیمتر و از طریق راه اصلی با شهر سمرقند در ٦٨ کیلومتری (در مغرب ) مرتبط است .

پنجیکت از شهرهای باستانی آسیای میانه و شهرهای صنعتی تاجیکستان به شمار می رود. کارخانه های کنسرو، فرآوری تنباکو، بسته بندی موادغذایی ، کارخانة آرد و شالیکوبی دارد. در ١٣٣٧ ش موزة تاریخ و کشورشناسی رودکی در آن تأسیس شد. مجسمة فردوسی ، از ١٣٧٨ ش ، در میدان مرکزی شهر قرار دارد. آثار مدرسة دادخواه (تأسیس در سدة دوازدهم ) هنوز باقی است . آبادی پنجیکت در ١٣٠٩ ش مرکز ناحیة پنجیکت تعیین و در ١٣٣٢ ش به شهر تبدیل شد.

منابع :
(١) ] باباجان غفوروف ، تاجیکان ، دوشنبه ١٣٧٧ ش ؛

(٢) Current population for cities and towns of Tajikistan.

[on-line]. Available: http:// www. koeln. netsurf. de/ ~stefan. helders/c/ctj. htm;
Ensiklopediya ¦ yi Sa ¦ vetii Ta ¦ jik , Dushanbe ١٩٧٨-١٩٨٨];
A.I. Isakov, Tsitadel drevnego pendzhikenta , Dushanbe ١٩٧٧;
A. Jalilov and N. Ne ف matov, Kashfiya ¦ t-e Panjekat-e K ¤ adim , Dushanbe ١٩٦٩.

برای صورت کامل منابع رجوع کنید به د.تاجیکی ، ج ٥، ص ٤٧٥.

/ تلخیص از ( د. تاجیکی ) /

پیشینه . پنجیکت در سده های اول و دوم یکی از نواحی مستقل سغد بود (غفوروف ، ج ١، ص ٣٨٠ـ٣٨٣). مسلمانان در ١٠٤ آنجا را فتح کردند. ظاهراً شهر در همین دوره در آتش سوزی از بین رفته و در ١٢٠ـ١٢٣ دوباره بازسازی شده است ( د.تاجیکی ، ج ٥، ص ٤٧٣؛
غفوروف ، ج ١، ص ٤٠٦).

نام پنجیکت در منابع جغرافیایی قرون اولیة اسلامی ، به صورتهای بُنِجیکث ، بُنجیکت ، بَمجِکث و بُنجکث آمده و نباید آن را با پنجیکت دیگر (در تغزغز رجوع کنید به حدودالعالم ، ص ٧٧؛
مرکز اشروسنه رجوع کنید به ابن حوقل ، ص ٥٠٣؛
مقدسی ، ص ٣٨٥، ٤٠٠؛
یاقوت حموی ، ج ١، ص ٢٧٩، ٧٤٤) یکی دانست . نخستین بار نام پنجیکت در قرن چهارم در منابع آمده است . اصطخری (ص ٣١٩، ٣٤٢) در ذکر ماوراءالنهر به آبادی پنجیکت در نه فرسنگی شهر سمرقند اشاره کرده است که رود سغد (= زرافشان ) به آنجا و سپس به آبادی وَرَغْسَر می رود. صاحب حدودالعالم (ص ١٠٨) نیز پنجیکت و ورغسر (در کرانة رود بخارا = زرافشان ) را از شهرکهای سمرقند ضبط کرده است . ابن حوقل (ص ٤٩٨) پنجیکت را از روستاهای سمرقند ذکر کرده و از منبر، میوه های فراوان ، درختان انبوه ، نهرهای بسیار و محصولات خوب آن یاد کرده است . او به جریان رود سغد در پنجیکت ، ورغسر و سمرقند و نیز فاصلة پنج فرسخی پنجیکت و ورغسر اشاره کرده است (ص ٤٩٥، ٥٠٦، ٥٢٠). در اواخر همین قرن ، مقدسی پنجیکت را «رستاقی » پرمیوه ، حاصلخیز و پراز گردو، در فاصلة یک مرحله ای شهر سمرقند ذکر کرده و از پنج شهرک در داخل باروی شهر پنجیکت یاد می کند (ص ٢٧٩، ٢٨١، ٣٤٦). به نوشتة مقدسی «سغد همانند آدمی است و بنجکث سرآنست » (ص ٢٦٩، به نقل از جیهانی ). در قرن ششم سمعانی (ج ١، ص ٤٠١) و در قرن هفتم یاقوت (ج ١، ص ٧٤٤، به نقل از سمعانی ) از آبادی پنجیکت در شش فرسخی سمرقند یاد کرده اند.

آبادی پنجیکت جدید از سدة نهم در محل کنونی بنا شده است . در قرنهای نهم تا سیزدهم ، پس از شهرهای سمرقند و بخارا، کلانشهر و از مراکز علم وفرهنگ و تجارت وادی زرافشان به شمار می رفته است . در سالهای ١٢٩٧ـ١٣٠٣ ش / ١٩١٨ـ١٩٢٤ جزو جمهوری خودمختار ترکستان و از ١٣٠٣ـ ١٣٠٨ ش / ١٩٢٤ـ١٩٢٩ جزو جمهوری خودمختار تاجیکستان بوده است . پنجیکت در سالهای حاکمیت جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان (١٣٠٨ـ١٣٧٠ ش / ١٩٢٩ـ١٩٩١) شهری آباد و زیبا بوده است ( د. تاجیکی ، ج ٥، ص ٤٧٢).

منابع :
(٣) ابن حوقل ، کتاب صورة الارض ، چاپ کرامرس ، لیدن ١٩٦٧؛
(٤) ابراهیم بن محمد اصطخری ، کتاب مسالک الممالک ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(٥) حدودالعالم من المشرق الی المغرب ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٠ش ؛
(٦) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، چاپ عبدالله عمر بارودی ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٧) باباجان غفوروف ، تاجیکان ، دوشنبه ١٣٧٧ش ؛
(٨) محمدبن احمد مقدسی ، کتاب احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٠٦؛
(٩) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛

(١٠) Ensiklopediya ¦ yi Sa ¦ vetii Ta ¦ jik , Dushanbe ١٩٧٨-١٩٨٨.

/ رحیم مسلمانیان قبادیانی /