دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٧٥١
بَلَنْجَر ، از شهرهای مهم خزر بر کرانة رودخانه ای با همین نام در شمال گذرگاه دربند (باب الابواب * )، واقع در انتهای شرقی قفقاز. محل آن احتمالاً با ویرانه های اندره ، نزدیک آندره یوا ، مطابقت دارد. بلنجر ظاهراً، در اصل ، نام گروهیِ ساکنان آن بوده است (رجوع کنید به طبری ، سلسلة اول ، ص ٨٩٤ـ٨٩٦، و «بَرَنْجار» ادامة مقاله ). به روایت مسعودی (ص ٦٢)، بلنجر پیش از اَتِل * در کرانة ولگا، پایتخت خزر بوده است ، اما بنابر گزارشهایی که در دست داریم ، هیچ شاهدی برای آن وجود ندارد ( این شهر در قرن ششم میلادی ، به تصرف ساسانیان درآمد و تا قرن هشتم میلادی ، یکی از پایتختهای خان نشینهای خزر بود ( د. آ. ، ج ٢، ص ١٤١) ) . بلنجر، در نخستین جنگ مسلمانان و ساکنان خزر، بارها در معرض حمله قرار گرفت و در ٣٢ کاملاً به محاصره درآمد، ولی به پیروزی مسلمانان منجر نشد. آنها بار دیگر این شهر را در ١٠٤، به سرداری جراح * بن عبدالله حَکَمی ، محاصره کردند و این بار به تسخیر آن نایل شدند. گویند پس از این شکست ، بیشتر سکنة آن مهاجرت کردند. می توان به آسانی تصور کرد که بسیاری از آنان راهی شمال شده اند، زیرا دویست سال پس از این رویداد، ابن فضلان جهانگرد (٣١٠) به هزاران تن از «بَرَنجارها» که در میان بلغار * های ولگا زندگی می کردند برخورد (رجوع کنید به ص ٩٢). از رقم غنائمی که ابن اثیر (تحت وقایع سال ١٠٤، ج ٥، ص ١١٢) از این شهر به دست می دهد، یعنی سیصد دینار برای هر سوار در یک سپاه سی هزار نفری ، می توان دریافت که بلنجر در زمان سقوط شهری بسیار ثروتمند بوده است ؛ و ظاهراً از این هنگام به بعد، از اهمیت آن کاسته می شود. پس از پایان دومین جنگ مسلمانان و خزرها در ١١٩، دیگر بندرت از آن یاد شده است .
منابع :
] ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٣٩٩ـ١٤٠٢/ ١٩٧٩ـ
(١) ١٩٨٢؛
(٢) ابن فضلان ، سفرنامه ، ترجمة ابوالفضل طباطبائی ، تهران ١٣٤٥ ش ؛
(٣) حدودالعالم من المشرق الی المغرب ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٠ ش ، ص ١٩٣ [ ؛
محمدبن جریر طبری ، تاریخ
(٤) الرسل و الملوک ، چاپ دخویه ... ( و دیگران ) ، لیدن ١٨٧٩ـ١٩٠١؛
(٥) علی بن حسین مسعودی ، کتاب التنبیه و الاشراف ، چاپ دخویه ، لیدن ١٨٩٤؛
(٦) M. Artamonov, Ocherki drevneishei istorii Khazar , ٩٣;
(٧) [ A ¦ zarba ¦ idja ¦ n Sovet Ensiklopediya ¦ si , Baku ١٩٧٦-١٩٨٦];
(٨) D. M. Dunlop, The history of the Jewish Khazars , Princeton ١٩٥٤, index, s.v. "Balanjar";
(٩) A. Zeki Validi Togan, Ibn Fad ¤ la ¦ n's Reisebericht , Leipzig ١٩٣٩, ١٩١-١٩٣, ٢٩٨-٢٩٩ nn.
/ د. م . دنلپ ( د. اسلام ) /