حنفيّه (٢) آرا و آموزههاى كلامى ، حنفيّه (٢) آرا و آموزههاى كلامى. ابوحنيفه اگرچه بيشتر در مقام فقيهى صاحب مكتب شناخته شده، داراى انديشهها و آراى كلامى نيز بوده است كه شاگردانش از وى روايت كردهاند (رجوع کنید به ابوزهره، ج ٢، ص ١٣٠ـ١٤٣) و بعدها مبناى انديشههاى كلامى و بنياد اعتقادى شارحانش قرار گرفته است. البته مكتب كلامى حنفيه، چنانكه در ادامه ديده مىشود، مستقلا ادامه نيافته و كم و بيش در فرقههاى ديگر مستحيل شده است. همچنانكه تعبير «حنفى» در وصف اشخاص، غالبآ به مذهب فقهى آنان اشاره دارد تا مشرب كلاميشان. آشنايى با اين مكتب كلامى عمدتآ مبتنى است بر شناخت آراى ابوحنيفه و بهويژه آثار او (رجوع کنید به ادامه مقاله) كه در حكم مجموعه مرجع متكلمان حنفىمشرب بوده است.

توجه به مباحثهها و مناظرههاى عقيدتى ابوحنيفه، اولين مرزبنديهاى مكتب كلامى حنفى را با ديگر مكاتب و فرق نشان مىدهد.

ابوحنيفه از فعالان محافل علمى و اعتقادى كوفه بوده و در فرصتهاى گوناگون با صاحبان انديشههاى مختلف به مناظره مىپرداخته است. او به بصره، ديگر مركز عمده علمى عراق در آن زمان، نيز سفر كرده و با گروههاى اعتقادى متمركز در آن سامان به مناظره پرداخته، كه مناظره او با خوارج اِباضيه و صُفْريه از آن جمله است (رجوع کنید به خطيب بغدادى، ج ١٥، ص ٤٥٧؛ ابوزهره، ج ٢، ص ١٣٣). همچنين از وى مناظراتى با برخى اشخاص بهثبت رسيده است، از جمله با سفيان ثورى، شريكبن عبداللّه، حسنبن صالح، ابن ابىليلى (رجوع کنید به خطيب بغدادى، ج ١٥،ص ٥١١؛ جعفريان، ص ٤٧)، مؤمن الطاق، فضالبن حسن و هيثمبن حبيب صيرفى (رجوع کنید به كشى، ج ٢، ص ٤٢٦؛ مفيد، ص ٢٦؛ طبرسى، ج ٢، ص ٣١٣ـ٣١٦).

در كلام و عقايد نيز رسالههايى از ابوحنيفه يا منسوب به وى برجاى مانده كه مبناى كار حنفيه بوده است. مهمترين رسالههايى كه از وى روايت شده و به مثابه مهمترين اعتقادنامههاى حنفيان و منبع كلامى آنان مورد توجه بوده اين رسالههاست :

١. العالم و المتعلم. راوى اين رساله، ابومقاتل حفصبن سلم سمرقندى، شاگرد ابوحنيفه است كه در مقام متعلم از ابوحنيفه در مقام عالم، پرسشهايى كرده و ابوحنيفه نيز به او پاسخ گفته است. اين رساله مسائل گوناگونى را دربردارد، اما مسئله محورى آن ايمان و كفر است كه از بحث برانگيزترين مسائل آن زمان بوده است (براى تفصيل بيشتر رجوع کنید به العالم و المتعلم*).

٢. الفقه الابسط. در واقع، نام آن فقه اكبر بوده است و براى تميز آن از روايت ديگرى از الفقه الاكبر (رجوع کنید به ادامه مقاله)، آن را الفقه الابسط ناميدهاند (رجوع کنید به ابوحنيفه، الفقه الابسط، توضيح كوثرى، ص ٥٩٧). اين رساله به روايت ابومطيع حكمبن عبداللّه بلخى*، ديگر شاگرد ابوحنيفه، نقل شده است. محور آن نيز كفر و ايمان، قضا و قدر و مشيت الهى است.

٣. الفقهالاكبر. مشهورترين متن اعتقادى منقول از ابوحنيفه كه آن را حماد، فرزند ابوحنيفه، روايت كرده است. بر اين رساله شروح و حواشى متعددى نگاشته شده، كه از مشهورترين آنهاست: شرحالفقهالاكبر، منسوب به ابومنصور ماتريدى*، اما در واقع نگاشته ابوالليثِ سمرقندى*؛ و شرح الفقهالاكبر ملاعلى قارى* هروى. هرچند در استناد اصل اين رساله به ابوحنيفه ترديدى نيست، اما نسخههايى از آن در دست است كه با يكديگر اندكى تفاوت دارند و به اعتقاد برخى محققان، بعضى از اين نسخهها را در طول زمان پيروان ابوحنيفه، براى ايجاد هماهنگى با انديشههاى بعدى حنفيان، پديد آوردهاند (براى نسخههاى متفاوت اين رساله و اعتبار و تاريخ احتمالى پيدايى هر يك رجوع کنید به دائرةالمعارف بزرگ اسلامى، ج ٥، ص ٣٩٠ـ٣٩١؛ نيز رجوع کنید به الفقهالاكبر*).

٤. رسالة ابىحنيفة الى عثمان البتّى. نامهاى از ابوحنيفه به عثمانبن سليمانبن جرموز بتّى، فقيه كوفى، است كه در هنگام نگارش اين نامه در بصره سكونت داشته است (رجوع کنید به ابوحنيفه، رسالة، ص ٦٢٧). موضوع اين رساله نيز ايمان و ارجاء است و ابوحنيفه در آن خود را از اتهام ارجاء مبرا ساخته و منظور خود را توضيح داده است (رجوع کنید به ادامه مقاله). اين نامه به مثابه متنى اصيل از ابوحنيفه محل توجه است (رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، ذيل «ابوحنيفه»).

٥. وصيّة الامام ابىحنيفة فى التوحيد (به اختصار: الوصية). در اين رساله به برخى مسائل اعتقادى، از جمله ايمان، استطاعت، معاد، قرآن و كلام خدا پرداخته شده است.

شيخ محمد زاهد كوثرى، محقق حنفى قرن چهاردهم، اين رسالههاى پنجگانه را، به همراه آثارى از ديگر دانشمندان سنّى، در مجموعهاى با عنوان العقيدة و علمالكلام گردآورده است (براى مشخصات نسخههاى خطى و چاپى اين پنج رساله و ديگر آثار ابوحنيفه رجوع کنید به دائرةالمعارف بزرگ اسلامى، ج ٥، ص ٤٠٤ـ٤٠٦).

علاوه بر رسالههايى كه از ابوحنيفه در كلام روايت شده، روايتهايى نيز درباره مسائل گوناگون كلامى و اعتقادى از وى نقل گرديده است كه جزو منابع مكتب كلامى حنفيه به شمار مىرود. اين روايات در آثار فقهى، حديثى و كتابهاى ملل و نحل و فرقهشناختى پراكنده است و كمالالدين احمد بياضى، از عالمان حنفى قرن يازدهم، در دو اثر اشاراتالمرام من عبارات الامام و الاصول المُنيفة للامام ابىحنيفة، به شرح و بسط آنها پرداخته است.

مهمترين مباحث كلامى مكتب حنفى به اين شرح است :

توحيد و تنزيه. از ديد ابوحنيفه، توحيد خداوند، به معناى توحيد عددى نيست، بلكه توحيد به معناى نفى شريك و شبيه از خداوند است (رجوع کنید به ابوحنيفه، الفقهالاكبر، ص ٦١٩؛
نيز رجوع کنید به ماتريدى، ص ١٩، ٢٣؛
قارى، ص ٤٨ـ٤٩). تنزيه خداوند اصلى است كه ابوحنيفه و حنفيان بر آن تأكيد دارند. از ديد آنان خدا شبيه هيچ مخلوقى نيست و هيچ مخلوقى نيز شبيه خدا نيست (رجوع کنید به ابوحنيفه، الفقهالاكبر، همانجا؛
همو، الفقهالابسط، ص ٦١٣؛
نيز رجوع کنید به ماتريدى، ص ٣٨ـ٤٣؛
بزدوى، ص ٢١ـ٢٨؛
نسفى، ج ١، ص١١٠ـ١٦٦؛
صابونى، ص ٥٧ـ٦٠) و از هرگونه جسمانيت و حد و ضد و مِثل، منزه است (رجوع کنید به ابوحنيفه، الفقهالاكبر، ص ٦٢٠؛
قارى، ص ٥٠ـ٥٢، ٨٨ـ٩١).

ايمان و ارجاء. بيشترين حجم آثار ابوحنيفه به موضوع ايمان و ارجاء اختصاص يافته است. بسيارى از نويسندگان، از مكاتب مختلف، ابوحنيفه را جزو مرجئه* و بلكه نظريهپرداز ارجاء دانستهاند (براى نمونه رجوع کنید به سعدبن عبداللّه اشعرى، ص ٦؛
علىبن اسماعيل اشعرى، ١٤٠٠، ص ١٣٨ـ١٣٩؛
نيز رجوع کنید به جعفريان، ص ٤٨ـ٦٧).

در برابر خوارج (قائلان به دخالت عمل در ايمان و كافر بودنِ مرتكبِ گناه كبيره) و اصحاب حديث (قائلان به دخالت عمل در ايمان و در عين حال، كافر نبودنِ مرتكبِ گناه كبيره)، مرجئه عمل را از ايمان جدا، و ايمان را غيرقابل فزونى و كاستى مىدانستند. مرجئان تندرو بر عمل تأكيد نمىكردند و شخص مؤمن را هر قدر هم گناهكار باشد، مستحق دوزخ نمىديدند. اما در نيمه نخست قرن دوم، ميان مرجئه و اصحاب حديث گروه ميانهاى پديد آمد كه، در عين تأكيد بر ارزش عمل، در خصوص فزونى و كاستى نيافتن ايمان و جدايى عمل از ايمان، با مرجئه موافق بود. ابوحنيفه در زمره همين گروه قرار داشت. از منظر وى (العالم و المتعلِّم، ص ٥٧٥)، ايمانْ تصديق و شناخت و يقين و اقرار است. بنابراين، عمل در ايمان دخالتى ندارد (رجوع کنید به همو، الوصية، ص ٦٣٥). از ديد ابوحنيفه (العالم و المتعلِّم، ص ٥٧٥ـ٥٧٦) انسانها بر سه دستهاند: آنان كه با دل و زبان به خدا و دين الهى تصديق و اقرار دارند، اينان در نزد خدا و مردم مؤمن محسوب مىشوند؛
آنان كه به زبان اقرار دارند و به دل تكذيب مىكنند، اينان در نزد خدا كافر و در ديد مردم مؤمن شمرده مىشوند؛
و آنان كه در دل خدا و پيامبر را تصديق مىكنند، اما براى تقيه، در نزد مردم، به زبان اظهار كفر مىكنند، اينان در پيشگاه خدا مؤمن و در چشم مردم كافرند.

از منظر ابوحنيفه (العالم و المتعلِّم، ص ٥٧٨، ٥٩١؛
همو، الفقهالاكبر، ص ٦٢٢)، ايمان امرى بسيط است و در آن هيچگونه افزونى و كاستى راه ندارد. بر اين اساس، ايمانِ مؤمنِ عادى با ايمان فرشتگان و انبيا و اوليا همانند است، زيرا وى به تمام آنچه ايشان ايمان دارند، ايمان دارد؛
هر چند كه خداوند ثواب ايمان آنان را از ايمان مؤمن عادى افزونتر قرار داده، درست همانگونه كه خود ايشان را بر ديگران برترى داده است.

به اعتقاد ابوحنيفه، طاعت و عصيان هر چند به ايمان نمىافزايد و از آن نمىكاهد، اهميتى بسيار دارد، زيرا عمل در سراى ديگر ثمر مىدهد. طاعت در افزايش درجات انسان اثر مىگذارد و گناه ممكن است باعث عذاب شود. از نگاه ابوحنيفه، تنها يك گناه به طور قطع بخشوده نمىشود و آن شرك است. اما برخلاف ديدگاه مرجئانِ تندرو، كه هيچ معصيتى را باعث تعذيب انسان نمىدانستند، از ديد ابوحنيفه بقيه گناهان (غير از شرك)، تحت مشيت الهى قرار دارند و ممكن است بخشوده نشوند و انسان به سبب آنها عذاب شود؛
از اينرو، وى بر لزوم طاعت و پرهيز از معصيت و نيز بر لزوم استغفار و توبه تأكيد مىورزد (رجوع کنید به همو، العالم و المتعلِّم، ص ٥٧٨ـ٥٧٩؛
همو، الفقهالاكبر، همانجا).

با وجود اين، اصحاب حديث، بدون توجه به عنايت ابوحنيفه به طاعت و عصيان، او را در زمره ديگر مرجئان قرار داده و با توجه به وجود احاديثى در مذمت و تكفير مرجئه، به اتهام ارجاء به قدح او پرداختهاند (رجوع کنید به جعفريان، ص ٤٠ـ٤٩). ابوحنيفه در نوشتههاى خود، از جمله در رسالة به عثمان بتّى (ص ٦٢٧ـ٦٣٢)، اتهام ارجاء به معناى افراطى خاصش را از خود دور ساخته (نيز رجوع کنید به همو، الفقهالاكبر، ص ٦٢٢)، هر چند در مواردى آن را ستوده و به معنايى كه خود مىپسنديده، حمل كرده است (براى نمونه رجوع کنید به العالم و المتعلِّم، ص ٥٨٤ـ٥٨٥). با گذشت زمان و نزديكى گروههاى موسوم به اهل سنّت، ارجاء ابوحنيفه، ارجاء السنة ناميده شد و اتهام ارجاء از وى دفع گرديد (رجوع کنید به شهرستانى، ج ١، ص ١٤١).

صفات خدا. ابوحنيفه با اكثريت مسلمانان در پذيرش صفات خدا موافق است. او (الفقهالاكبر، ص ٦١٩) تمام صفات ذات (همچون حيات، قدرت، علم و مانند آنها) و نيز صفات فعل (همچون خلق و روزى دادن) را مىپذيرد؛
اما تمام صفات الهى، چه ذاتى چه فعلى، را قديم و ازلى و غيرمخلوق مىداند. ظاهراً مسئله چگونگى رابطه ذات و صفات خدا در عصر ابوحنيفه مطرح نبوده است، اما ظاهر عبارات الفقهالاكبر موجود (عالماً بعلمه...، قادراً بقدرته...؛
ص ٦١٩)، با نظريه زيادت صفات بر ذات و نيز قديم بودن اين صفات همخوانى بيشترى دارد.

از منظر ابوحنيفه (الفقهالاكبر، ص ٦٢٠؛
الفقهالابسط، ص ٦١٣؛
الوصية، ص ٦٣٦) تمام صفات خبرى به همان صورت كه در قرآن آمده، پذيرفته شده است، اما كيفيت آنها دانسته نيست؛
بنابراين، وى وجه، يد، نفس و مانند آنها را براى خدا بدون كيفيت مىپذيرد و تأويل آنها به معانى ديگر (مثلا تأويل يد به قدرت يا نعمت) را نمىپذيرد و آن را ابطال اين صفات مىداند. اين نظريه را بعدها اشعريان پذيرفتند (رجوع کنید به علىبن اسماعيل اشعرى، ١٤٢٠، ص ١٠٤ـ١١٢)، اما حنفيان ماتريدى درباره آن اختلاف دارند. برخى، ضمن سلب معانى ظاهرى، معانى حقيقى آنها را به خدا تفويض مىكنند و برخى ديگر به تأويل آنها رضايت دادهاند (رجوع کنید به نسفى، ج ١، ص ١٨٣، ١٨٧؛
نيز رجوع کنید به جلالى، ص ٢٤٣ـ٢٤٦).

قرآن و كلامالهى. مسئله خلق قرآن از مباحث جنجال برانگيز در عصر ابوحنيفه بود. اصحاب حديث او را متهم مىكردند كه به خلق قرآن قائل شده است، و حتى او را نخستين قائل به خلق قرآن معرفى مىكردند (رجوع کنید به خطيب بغدادى، ج ١٥، ص ٥١٨ـ٥٢٧)؛
اما، مطابق روايات حنفيان، وى خلق قرآن را مردود مىدانسته است (رجوع کنید به سمرقندى، ص ٤٧؛
خطيب بغدادى، ج ١٥، ص ٥١٦ـ٥١٨). مطابق الفقهالاكبر موجود (ص ٦١٩)، قرآن دو بُعد دارد: بُعد مخلوق، كه همان الفاظ قرآن است كه به تلفظ و قرائت و كتابت درمىآيد؛
و بُعد غيرمخلوق، كه همان جنبه كلام الهى و حقيقت قرآن است. اين نظريه را بعدها ماتريديه* تأييد كردند (رجوع کنید به جلالى، ص ٢٣٢ـ٢٣٧).

جبر و اختيار و قضا و قدر. درباره قضا و قدر، ابوحنيفه با نظريه اصحاب حديث، مبنى بر شمول قضا و قدر الهى، همرأى بود (رجوع کنید به الوصية، ص ٦٣٥؛
همو، الفقهالاكبر، ص ٦٢٠؛
همو، الفقهالابسط، ص ٦٠٣، ٦١٠؛
نيز رجوع کنید به خطيب بغدادى، ج ١٥، ص ٤٥٤، ٥١٥ـ٥١٦). او براى توجيه شمول قدر الهى و سازگارى آن با اختيار انسان، اين ديدگاه را مطرح ساخت كه انسان داراى قدرت و استطاعتى است كه همراه با فعل است، نه پيش يا پس از فعل، زيرا اگر پيش از فعل باشد، مستلزم بىنيازى انسان از خدا مىشود و اگر پس از فعل باشد، مستلزم حصول فعل بدون استطاعت و توان است و اين نيز محال است (ابوحنيفه، الوصية، ص ٦٣٦ـ٦٣٧؛
نيز رجوع کنید به بزدوى، ص ١١٥). اين قدرت كه همراه با فعل است، صلاحيت تعلق به ضدين را دارد (رجوع کنید به ابوحنيفه، الفقهالابسط، ص ٦٠٢؛
بزدوى، ص ١١٥ـ ١٢٣؛
صابونى، ص ١١٠).

ابوحنيفه درباره جبر و اختيار ــ برخلاف قدريه و جبريه كه به اختيار مطلق يا جبر مطلق قائل بودندــ موضعى ميانى اتخاذ كرده و از «لاجبر و لا تفويض و لا تسليط، بل امر بينالامرين» سخن گفته است. مطابق گزارش كمالالدين احمد بياضى (ص ٢٥٧ـ٢٥٨)، ابوحنيفه اين نظريه را از امام محمدباقر عليهالسلام آموخته و روايت كرده است. بر اين اساس، ابوحنيفه و پيروان او با نظريه اماميه درباره جبر و اختيار همرأىاند.

امامت و تفضيل خلفا. در دوران ابوحنيفه، پذيرش ابوبكر و عمر و تفضيل آن دو بر ديگر صحابه پيامبر، در ميان غيرشيعيان امرى رايج بوده و او نيز چنين اعتقادى داشته است. اما درباره حضرت على عليهالسلام و عثمان اختلاف بود. طبق الفقهالاكبر (ص ٦٢١) و الوصية (ص ٦٣٦)، ابوحنيفه هر چهار خليفه را به ترتيب خلافت مىپذيرفته و فضيلت ايشان را نيز به ترتيب تصدى خلافت مىدانسته است (نيز رجوع کنید به بزدوى، ص ١٩٦). اما، برپايه برخى گزارشها، وى درباره دو خليفه متأخر توقف كرده (رجوع کنید به خطيببغدادى، ج١٥، ص٥١٦) و براساس برخى ديگر، حضرت على را بر عثمان مقدّم مىداشته است (رجوع کنید به صيمرى، ص ١٣٢؛
بزدوى، همانجا؛
دائرةالمعارف بزرگ اسلامى، ج ٥، ص ٣٨٣).

پس از ابوحنيفه مكاتب مختلفى شكل گرفت كه خود را حنفى مىدانستند و آراى وى را، البته با برداشتى كه خود داشتند، معيار ديدگاههايشان قرار مىدادند. از آن جمله، دو گرايش كم و بيش متقابل بود كه يكى صبغه معتزلى و ديگرى صبغه اشعرى داشت. كانون گروه نخست، كه در مسائلى چون ايمان و ارجاء پيرو ابوحنيفه بودند، بلخ و ماوراءالنهر بود و در برخى شهرهاى ايران، از جمله رى، نيز رد پايى از آنان مىتوان يافت (رجوع کنید به عبدالجليل قزوينى، ص ٤١، ٣٠٤، ٣٤٤، ٤٥٨، ٥٥١ـ٥٥٢). كسانى چون ابومطيع بلخى، سلمبن سالم بلخى، ابواسحاق زيّات بلخى، ابومقاتل حفصبن سالم سمرقندى، محمدبن شجاع خراسانى معروف به ابنثَلْجى و بِشربن غيّاث مَريسى از جمله شخصيتهاى اين مكتب بهشمار آمدهاند (رجوع کنید به دائرةالمعارف بزرگ اسلامى، ج ٥، ص ٣٨٧ـ٣٨٨). اين مكتب تا حدود پايان قرن پنجم دوام يافت و بهتدريج تحت نفوذ ماتريديه (رجوع کنید به ادامه مقاله) قرار گرفت و از ميان رفت.

از اواخر قرن سوم تا اواخر قرن پنجم در ماوراءالنهر و خراسان گروه ديگرى حضور داشتند كه عقايد خود را به ابوحنيفه منتسب مىكردند، اما با كلام و تفكر عقلى بهشدت مخالف، و به لحاظ اعتقادى به اشاعره نزديك بودند. از ديد آنان خداوند پيش از بعثت انبيا چيزى را بر انسان واجب نساخته است؛
از اينرو صرفاً به وجوب شرعى شناخت خدا قائل بودند (رجوع کنید به بزدوى، ص ٢٠٧). آنان، همچون اهل حديث، ايمان را غيرمخلوق مىدانستند (رجوع کنید به همان، ص ١٥٤ـ١٥٥). كانون اين انديشه بخارا بود. ابوبكر محمد فضل، ابومحمد اسماعيل بن حسين زاهد، شيخ ابوحفص سفكودرى، صاعدبن محمد استوايى (متوفى ٤٣٢)، ابوبكر خوارزمى (متوفى ٤٠٣) و ابوعبداللّه دامغانى (متوفى ٤٧٨) از جمله افراد اين گروه بودند (رجوع کنید به همان، ص ١٥٤؛
نيز رجوع کنید به مادلونگ، ص ٣٣ـ٣٤). اين مكتب نيز در حدود اواخر قرن پنجم، تحت نفوذ مكتب ماتريديه، از ميان رفت.

دو فرقه حنفى مشرب ديگر هم بودند: طحاويه و ماتريديه. فرقه نخست را در اواخر قرن سوم ابوجعفر طحاوى (متوفى ٣٢١) در مصر بهوجود آورد. وى، كه معاصر ابوالحسن اشعرى* و ماتريدى بود، همانند آندو، انديشههاى خود را عقايد «اهل سنّت و جماعت» ناميد و آنها را بر پايه انديشههاى ابوحنيفه بنانهاد (رجوع کنید به طحاوى، بيانالسنة؛
نيز رجوع کنید به طحاوى*، ابوجعفر). عقايد او در ميان حنفيان مصر به مثابه عقايد حنفى پذيرفته شد. اين مكتب نيز از اواخر قرن ششم به بعد، تحت نفوذ ماتريديه، از ميان رفت.

فرقه ماتريديه را در اواخر قرن سوم ابومنصور ماتريدى به وجود آورد. اين فرقه راه ميانه دو گروه عقلگرا و حديثگراى مذكور را پيمود و از قرن پنجم به بعد، بهتدريج، بر ديگر گرايشهاى حنفى غلبه يافت و به مثابه مهمترين وارث مكتب اعتقادى ابوحنيفه، به حيات خود ادامه داد (رجوع کنید به ماتريدى*، ابومنصور؛
ماتريديه*؛
نيز رجوع کنید به جلالى، تاريخ و عقايد ماتريديه).

منابع:
(١) ابوحنيفه، رسالة ابىحنيفة الى عثمان البتى، چاپ محمدزاهد كوثرى، در العقيدة و علم الكلام من اعمال الامام محمدزاهد الكوثرى، بيروت: دارالكتب العلمية، ١٤٢٥؛
(٢) همو، العالم و المتعلِّم، چاپ محمدزاهد كوثرى، در همان؛
(٣) همو، الفقه الابسط، چاپ محمدزاهد كوثرى، در همان؛
(٤) همو، الفقه الاكبر، چاپ محمدزاهد كوثرى، در همان؛
(٥) همو، وصيةالامام ابىحنيفة فى التوحيد، چاپ محمدزاهد كوثرى، در همان؛
(٦) محمد ابوزهره، تاريخ المذاهب الاسلامية، قاهره ( ١٩٧٦)؛
(٧) سعيدبن عبداللّه اشعرى، كتاب المقالات و الفرق، چاپ محمدجواد مشكور، تهران ١٣٤١ش؛
(٨) علىبن اسماعيل اشعرى، الابانة عن اصول الديانة، چاپ بشير محمد عيون، دمشق ١٤٢٠/١٩٩٩؛
(٩) همو، كتاب مقالات الاسلاميين و اختلاف المصلّين، چاپ هلموت ريتر، ويسبادن ١٤٠٠/١٩٨٠؛
(١٠) محمدبن محمد بزدوى، كتاب اصولالدين، چاپ هانس پيتر لينس، قاهره ١٣٨٣/١٩٦٣؛
(١١) احمدبن حسن بياضى، اشارات المرام من عبارات الامام، (قاهره) ١٣٦٨/١٩٤٩؛
(١٢) رسول جعفريان، مرجئه: تاريخ و انديشه، قم ١٣٧١ش؛
(١٣) لطفاللّه جلالى، تاريخ و عقايد ماتريديه، قم ١٣٨٦ش؛
(١٤) خطيب بغدادى؛
(١٥) دايرةالمعارف بزرگ اسلامى، زيرنظر كاظم موسوى بجنوردى، تهران ١٣٦٧ش ـ ، ذيل «ابوحنيفه» (از احمد پاكتچى)؛
(١٦) اسحاقبن محمد سمرقندى، السواد الاعظم، ترجمه به فارسى در حدود ٣٧٠ هجرى قمرى، چاپ عبدالحى حبيبى، تهران ١٣٤٨ش؛
(١٧) محمدبن عبدالكريم شهرستانى، الملل و النحل، چاپ محمد سيد كيلانى، بيروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(١٨) احمدبن محمود صابونى، كتاب البداية من الكفاية فى الهداية فى اصولالدين، چاپ فتحاللّه خليف، اسكندريه ١٩٦٩؛
(١٩) حسينبن على صيمرى، اخبار ابىحنيفة و اصحابه، بيروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٢٠) احمدبن على طبرسى، الاحتجاج، چاپ ابراهيم بهادرى و محمد هادىبه، (تهران) ١٤٢٥؛
(٢١) احمدبن محمد طحاوى، بيانالسنة، چاپ ناصر البانى و زهير شاويش، بيروت ١٤١٤؛
(٢٢) عبدالجليل قزوينى، نقض، چاپ جلالالدين محدث ارموى، تهران ١٣٥٨ش؛
(٢٣) علىبن سلطان محمد قارى، شرحالفقه الاكبر لابى حنيفة النعمان، چاپ مروان محمد شعّار، بيروت ١٤١٧/١٩٩٧؛
(٢٤) محمدبن عمر كشى، اختيار معرفةالرجال، المعروف برجال الكشى، (تلخيص )محمدبن حسن طوسى، تصحيح و تعليق محمدباقربن محمد ميرداماد، چاپ مهدى رجائى، قم ١٤٠٤؛
(٢٥) محمدبن محمد ماتريدى، كتاب التوحيد، چاپ فتحاللّه خليف، استانبول ١٩٧٩؛
(٢٦) ويلفرد مادلونگ، مكتبها و فرقههاى اسلامى در سدههاى ميانه، ترجمه جواد قاسمى، مشهد ١٣٧٥ش؛
(٢٧) محمدبن محمد مفيد، كتاب الامالى، چاپ حسين استادولى و علىاكبر غفارى، قم ١٤٠٣؛

(٢٨) ميمونبن محمد نسفى، تبصرة الادلة فى اصولالدين على طريقة الامام ابىمنصور الماتريدى، چاپ كلود سلامه، دمشق ١٩٩٠ـ١٩٩٣؛

(٢٩) EI٢, s.v. "Abu Hanifa al-Nu`man" (by J. Schacht).

/ سيد لطف اللّه جلالى /