بِشربن وَلید بن عبدالملک ، امیر اموی و یکی از فرزندان متعدّد ولید، ششمین خلیفة اموی . پاره ای از منابع او را عالِم بنی ولید یا عالِمِ بنی مروان خوانده اند (ابن قتیبه ، ص ٣٥٩؛
ابن عساکر، ص ١٣١؛
مسعودی ، ج ٣، ص ٣٦٥). وی از طرف ولید فرماندهی چند لشکرکشی را بر عهده داشت (ابن عساکر، همانجا). در رجب ٩٤، با لشکری از شام به مصر رفت تا با کمک سپاهیان آنجا به فرماندهی عبدالله بن مالک ؛
حمله ای را از طریق دریا به متصرفات روم شرقی سازماندهی کند. وی که تا اَدِرنه پیش رفته بود، به دلیل جریان نامساعد هوا، ناچار به اسکندریه و از آنجا با اجازة خلیفه به دمشق بازگشت (ابن عساکر، ص ١٣٣؛
قس د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «بشربن ولید»، که نخستین جنگ بشر را در ٩٢ ق دانسته است ؛
در حالی که طبری ، ج ٦، ص ٤٦٨ و ابن اثیر، ج ٤، ص ٥٦٩، از فرماندهی مَسلَمة بن عبدالملک در جنگ ٩٢ با رومیان یاد کرده اند). به گفتة ابن حبیب (ص ٢٦)، بشر در ٩٤ امارت حج را بر عهده داشت (برای روایات دیگر رجوع کنید به ابن حبیب ، همانجا؛
یعقوبی ، ج ٢، ص ٢٩١؛
طبری ، ج ٦، ص ٤٩١؛
مسعودی ، ج ٥، ص ٢٨٨)؛
و در ٩٥ نیز به فرمان خلیفه ، همین مأموریت را به عهده گرفت (طبری ، ج ٦، ص ٤٩٣؛
مسعودی ، همانجا).

به روایت ابن عساکر (ص ١٣٢)، جنگ دیگر بشر در زمستان ٩٦ صورت گرفت . اما گفته اند که وی پس از مرگ ولیدبن عبدالملک در جمادی الاولی یا جمادی الا´خره ٩٦ به دمشق باز گشته است ( رجوع کنید به یعقوبی ، ج ٢، ص ٢٩١ـ٢٩٢، با این ملاحظه که وی از این حمله در شمار جنگهای تابستانی صوائف ، یاد کرده است ).

پس از این تاریخ ، ذکری از بشر در منابع دیده نمی شود. در ١٢٦ در جریان مخالفتهایی که با هرزه دراییهای ولیدبن یزیدبن عبدالملک خلیفة یازدهم اموی صورت گرفت ، بشر در گفت و گویی با برادرش عباس از خلع ولید سخن گفت . اما عباس سرسختانه او را از این کار بازداشت (ابوالفرج اصفهانی ، ج ٧، ص ٧٤ـ٧٥؛
طبری ؛
ج ٧، ص ٢٣٩). یزیدبن ولید، برادر بشر، به خواستة یمانیان نامزد خلافت شد. اما عباس که می توانست در این باره نفوذی تعیین کننده داشته باشد، مخالفت نمود و پس از آگاهی از نامة هشدار دهندة مروان بن محمد، والی ارمینیه و جزیره ، برادران خود یزید و بشر را بر حذر داشت (طبری ، ج ٧، ص ٢٣٧ـ٢٣٩؛
ابن اثیر، ج ٥، ص ٢٨٣ـ٢٨٤). به هر روی ولیدبن یزیدبن عبدالملک در همین سال (١٢٦) به قتل رسید (ابن اثیر، ج ٥، ص ٢٨٨).

پس از خلافت مستعجل یزیدبن ولید (اول رجب ١٢٦ـ آخر ذیقعدة ١٢٦) مروان بن محمد برای خلع برادر و جانشین وی ابراهیم ، در ١٢٧ راهی شام شد. وی با لشکری از قیسیان از جزیره حرکت کرد. بشر که به دستور یزید سمت ولایت قِنَّسرین داشت (طبری ، ج ٧، ص ٣٠٠)، اما به صف دیگر شورشیان پیوسته بود (یعقوبی ، ج ٢، ص ٣٣٥)، همراه برادرش مسرور، والی حلب (ابوالفداء، ص ٤٢)، از سوی ابراهیم بن ولید برای مصاف با مروان به حلب آمد و تقاضای مروان برای بیعت را رد کرد. لاکن در این هنگام ، یزیدبن عمربن هُبَیره با نیروهای قیسی از بشر جدا شد و به مروان پیوست و بشر و مسرور را که آمادة رزم بودند تسلیم او کرد. مروان نیز آن دو را دستگیر و حبس کرد و سپس به پیشروی خود به سوی حمص ادامه داد (ابن عبدربه ، ج ٥، ص ٢١٠؛
ابوالفداء، همانجا؛
یعقوبی ، ج ٢، ص ٣٣٧؛
قس طبری ، ج ٧، ص ٣٠٠؛
ابن اثیر، ج ٥، ص ٣٢١). به گفتة ابوالفداء (همانجا) ظاهراً بشر و مسرور و جمعی دیگر، اندکی پس از دستگیری ، به دستور مروان در حلب به قتل رسیدند (قس د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «بشربن ولید»، که مرگ آن دو را پس از به خلافت رسیدن مروان یاد کرده است ؛
و منجّد، ص ٢٠، که بر اثر قرائت نادرست نسخة ابن عساکر، مرگ او را در نبرد ٩٥ دانسته است ). از بشر ابیاتی بر جای مانده که پس از قتل خلیفه ولیدبن یزیدبن عبدالملک سروده است (ابن عساکر، ص ١٣٣؛
صفدی ، ج ١٠، ص ١٥٧).

منابع :
(١) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٣٩٩ـ١٤٠٢/١٩٧٩ـ١٩٨٢؛
(٢) ابن حبیب ، کتاب المحبّر ، چاپ ایلزه لیختن شتیتر، حیدرآباد دکن ١٣٦١/١٩٤٢؛
(٣) ابن عبدربّه ، العقدالفرید ، چاپ عبدالمجید ترحینی ، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٣؛
(٤) ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق ، ج ١٠، چاپ محمد احمد دهمان ، دمشق ( ١٩٦٤ ) ؛
(٥) ابن قتیبه ، کتاب المعارف ، چاپ ثروت عکاشه ، قاهره ١٩٦٩؛
(٦) اسماعیل بن علی ابوالفداء، الیواقیت والضرب فی تاریخ حلب ، چاپ محمدکمال و فالح بکور، حلب ١٤١٠/ ١٩٨٩؛
(٧) علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی ، کتاب الاغانی ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٨) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ١٠، چاپ جاکلین سوبله و علی عمارة ، ویسبادن ١٤٠٠/١٩٨٠؛
محمدبن جریر طبری ، تاریخ الطبری : تاریخ الامم و الملوک ، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم ، بیروت

(٩) ( ١٣٨٢ـ١٣٨٧/١٩٦٢ـ١٩٦٧ ) ؛
(١٠) علی بن حسین مسعودی ، مروج الذّهب و معادن الجوهر ، چاپ شارل پلا، بیروت ١٩٦٥ـ١٩٧٩؛
(١١) صلاح الدین منجّد، معجم بنی امیّة ، بیروت ١٩٧٠؛
(١٢) احمدبن اسحاق یعقوبی ، تاریخ الیعقوبی ، بیروت ( بی تا. ) ؛

(١٣) EI ٢ , s.v. "Bishr b. al-Wal   d" (by L.Veccia Vaglieri).

/ محمدرضا ناجی /