بَهمَنشیر (نیز بَهَمْشیر ، بَهمِشیر، بحرالماشیر، بَمِشیر)، شاخه ای از رود کارون و پرآب ترین دهانة آن . طول رود حدود نود کیلومتر، عرض آن حدود ششصد متر، و عمق آن حدود چهار متر است . از پنج کیلومتری مشرق خرمشهر (ده کیلومتری سابْلِه ) از رود کارون جدا می شود و از جنوب شرقی خرمشهر

و شمال شرقی آبادان به موازات اروندرود (شط العرب ) جریان می یابد و به خوربهمنشیر و سپس به خلیج فارس می ریزد. جزیرة آبادان ، اروندرود و بهمنشیر را از هم جدا می کند (افشار سیستانی ، ١٣٧٣ ش ، ج ١، ص ١٠٥، ١٠٩ـ١١٠؛ افشین ، ج ١، ص ٢٥٦ـ ٢٥٧؛ کیهان ، ج ١، ص ٧٧؛ رزم آرا، ج ٦، ص ٦٥؛ دایرة المعارف فارسی ، ذیل مادّه ). به علت زیاد بودن گل و لای ، غالباً مسدود می شود، و جزیره هایی کوچک به وجود می آید. از آنها ابتدا به عنوان مرتع ، و سپس برای کشاورزی می توان سود جست (لوریمر، ج ٧، ص ٢١٠). اطراف بهمنشیر از نواحی مهم خرماخیز خوزستان به شمار می رود، اما در کرانة غربی آن نسبت به کرانة شرقی ، نخلستانهای بیشتری وجود دارد (افشار سیستانی ، ١٣٦٦ ش ، ص ٣٨٧؛ همو، ١٣٧٣ ش ، ج ٢، ص ٧٦٦؛ نجم الدوله ، ص ٩٧). کارون تا قبل از جریان در مجرای بهمنشیر، از مجرای «کور کارون » (رود کور/ شط العمیا) به دریا می ریخت (کرزن ، ج ٢، ص ٤١٦؛ کیهان ، همانجا).

ظاهراً بهمنشیر، مخفف نام بهمن اردشیر، اولین پادشاه ساسانی ، است که اقدامات بسیاری از او در این ناحیه ثبت شده است (رجوع کنید به یاقوت حموی ، ج ١، ص ٧٧٠؛ ابن بلخی ، ص ٦١). جغرافی نویسان دورة اسلامی ، از بهمنشیر با نام «دُجیل » (دجلة کوچک ) نیز یاد کرده اند (افشار سیستانی ، ١٣٧٣ ش ، ج ١، ص ١١٠). در قرن چهارم ، مسعودی بهمنشیر را نام فارسیِ دجلة العورا دانسته و ذکر کرده که از مَفْتَح ، اُبُلَّه و عبّادان (آبادان ) می گذشت (ص ٥٢). در حدودالعالم (تألیف ٣٧٢) نیز از دهنه شیر یاد شده که احتمالاً اشاره به بهمنشیر است (ص ٤٥).

در همین سده ، عضدالدوله دیلمی (حک : ٣٣٨ـ٣٧٢)، دومین پادشاه از سلسلة آل بویه ، برای اینکه کشتیها برای

رفتن از اهواز به بصره ، شبه جزیرة آبادان را دور نزنند، دستور داد تا از کارون به اروندرود نهری حفر کنند که به «فَم عضدی » معروف شد و بعدها به آن «حَفّار» گفتند ( امروزه مُحرِزی نیز خوانده می شود ) . به این ترتیب ، آب کارون از دو مجرا وارد دریا می شد: یکی از مجرای قدیمی موسوم به بهمنشیر، که از مشرق شبه جزیرة آبادان عبور می کرد و مستقیماً وارد دریا می شد؛ دیگری حفّار که در جنوب غربی خرمشهر وارد شط العرب (اروندرود) می گردید، درنتیجه شبه جزیرة آبادان (نام قدیم آن «میان رودان ») به صورت جزیره درآمد (اقتداری ، ص ٧٣٩ـ٧٤٠).

اروپاییانی که در قرن گذشته به ایران آمدند، بهمنشیر را مهم یافتند و به آن توجه کردند، از جمله : در ١٢٥٢/١٨٣٦، سرگرد ایستکورت با کشتی «فرات » از بهمنشیر عبور کرد و در ١٢٥٧/ ١٨٤١ ستوان سلبی از طریق بهمنشیر از مُحَمَّره (خرمشهر) تا خلیج فارس رفت و کم عمقترین نقطة آن را حدود ١٨٤ سانتیمتر ذکر کرد (کرزن ، ج ٢، ص ٤١٥). لایارد نیز از بهمنشیر گذشت و اطلاعاتی ثبت کرد (ص ٢٥٧). انگلیسیها در سالهای ١٣٠٥/١٨٨٨ و ١٣٠٧ـ ١٣٠٨/ ١٨٩٠، عمق این رود را اندازه گرفتند و بدین ترتیب غیرعملی بودن حرکت کشتیهای اقیانوس پیما در آن ثابت شد ( ایرانیکا ، ذیل مادّه ). در ١٨٩٠، ارسال کالا از محمره به کویت ـ که در آن زمان در دست عثمانی بود ـ معمول بوده است (کرزن ، ج ٢، ص ٦٨٥). لرد کرزن بهمنشیر را بی اندازه مهم دانسته و به دولت انگلیس توصیه کرده که از توجه به آن کوتاهی نکند، و افزوده است که با لایروبی و اقدامات دیگر، می توان آن را به کانال کشتیرانی اختصاصی ایران به رود کارون تبدیل کرد (ج ٢، ص ٤١٤ـ٤١٥). وی بهمنشیر را دهانة طبیعی و اصلی کارون می دانست و معتقد بود که در قدیم بهمنشیر دهانة شرقی دجله ، و شط العرب دهانة غربی آن بوده است (ج ٢، ص ٤١٠، ٤١٤). در ١٣١٧/ ١٨٩٩، دربارة عمیق کردن خوربهمنشیر و زهکشی مردابها بحث شد، به طوری که ایران مستقل از اروندرود به خلیج فارس دسترسی داشته باشد، اما کاری در این زمینه صورت نگرفت ( ایرانیکا ، همانجا). در ١٣١٨/ ١٩٠٠ سر پرسی سایکس ، با کشتی «مالامیر» از بهمنشیر عبور کرد (ج ٢، ص ٢٨٣). در اوایل قرن چهاردهم / بیستم نیز لوریمر شط السَلیک و شط طُرا را از نامهای بهمنشیر ذکر کرده که از نام آبادیهای مجاور رود گرفته شده بود (ج ٧، ص ٢٠٩ـ٢١٠). غالباً کاهش آب بهمنشیر و اروندرود در تابستان ، موجب ورود آب شور به داخل نهرها و نخلستانها می شود و مشکلاتی به وجود می آورد (سازمان برنامه و بودجه ، ص ٢٧). در دهة ١٣٥٠ ش ، «مرکز برنامه ریزی آمایش سرزمین »، برای حفاظت کارون از ورود آب شور، پیشنهادهایی کرد که برای عملی کردن آنها بایستی بر روی رودخانة بهمنشیر نیز اقداماتی می شد (همان ، ص ٨٢ ـ٨٣).

پس از پایان جنگ تحمیلی (١٣٦٧ ش )، بهمنشیر از اجسام غرق شده و مواد انفجاری پاکسازی شد، و در ١٣٧١ش وزارت جهاد سازندگی ، لایروبی بهمنشیر را از ابتدای رودخانه موسوم به «سه شاخه » آغاز کرد، که طبق برآورد، و با لایروبی ده میلیون متر مکعب از بستر رود بهمنشیر، قسمت اول مسیر این رود (از بندر چَویبدِه در سی کیلومتری جنوب شرقی آبادان تا بندر خرمشهر) برای تردد شناورهای باری و صیادی با ظرفیت پنجهزار تن و آبخور سه متر، آماده می شد ( اطلاعات ، ص ١٤).

منابع :
(١) ابن بلخی ، فارس نامه ، چاپ گی لسترنج و رینولدآلن نیکلسون ، لندن ١٩٢١، چاپ افست تهران ١٣٦٣ ش ؛
اطلاعات ، ش ١٩٨٤٤،

(٢) ٢٨ بهمن ١٣٧١؛
(٣) ایرج افشار سیستانی ، خوزستان و تمدن دیرینة آن ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
همو، نگاهی به خوزستان : مجموعه ای

(٤) از اوضاع تاریخی ، جغرافیائی ، اجتماعی ، اقتصادی منطقه ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٥) یدالله افشین ، رودخانه های ایران ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٦) احمد اقتداری ، خوزستان و کهگیلویه و ممسنی ، تهران ١٣٥٩ش ؛
(٧) حدودالعالم من المشرق الی المغرب ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٠ش ؛
(٨) دایرة المعارف فارسی ، به سرپرستی غلامحسین مصاحب ، تهران ١٣٤٥ـ١٣٧٤ش ؛
(٩) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران ( آبادیها )، ج ٦: استان ششم ( خوزستان و لرستان )، تهران ١٣٥٥ش ؛
(١٠) سازمان برنامه و بودجه . مرکز برنامه ریزی آمایش سرزمین ، توسعة جامعة روستائی ، مطالعات ٨ مورد برگزیده : گزارش مقدماتی ، تهران ١٣٥٦ش ؛
(١١) سر پرسی مولزورث سایکس ، سفرنامة ژنرال سرپرسی سایکس ، ترجمة حسین سعادت نوری ، تهران ١٣٣٦ ش ؛
(١٢) جرج ناتانیل کرزن ، ایران و قضیة ایران ، ترجمة غ .وحید مازندرانی ، تهران ١٣٦٢ش ؛
(١٣) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصّل ایران ، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ش ؛
(١٤) اوستن هنری لایارد، سفرنامة لایارد، یا، ماجراهای اولیه در ایران ، ترجمة مهراب امیری ، تهران ١٣٦٧ش ؛
علی بن حسین مسعودی ، کتاب التنبیه و الاشراف ، چاپ دخویه ،

(١٥) لیدن ١٩٦٧؛
(١٦) عبدالغفاربن علی محمد نجم الدوله ، سفرنامة خوزستان ، چاپ محمد دبیرسیاقی ، تهران ١٣٤١ش ؛
یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ

(١٧) افست تهران ١٩٦٥؛

(١٨) Encyclopaedia Iranica , s.v. "Bahmanى ¦âr" (by X. de Planhol);
(١٩) J. G. Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf, ف Oma ¦n and Central Arabia , Buckinghamshire ١٩٨٦.

/ معصومه بادنج /