باشْباقانلِقْ عثمانلی آرشیوی (آرشیو عثمانی ( در ) نخست وزیری ) یا باش وکالت آرشیوی ، محل کنونی نگهداری دفترهای رسمی ، سوابق و اسناد عثمانی . فکر تدارک بایگانی (آرشیو) به منظور حفظ اسناد، از بدو تأسیس دولت عثمانی وجود داشته و گردآوری انبوه و منظم اسناد بایگانی از عهد سلیمان قانونی (حک : ٩٢٧ـ٩٤٧) آغاز شده است .

پس از فتح قسطنطنیه (٨٥٧/١٤٥٣)، نخستین بار، از یِدی قُله (کاخی در استانبول ) به عنوان مخزن اسناد استفاده شد، اما دفترهای هیئت وزرا («دیوانخانه ») و شوراهای نظامی («اردو دیوانلری ») همچنان در کاخ اَدرْنه باقی ماند و پس از سلطان احمد سوم (حک : ١١١٥ـ١١٤٣)، به طوپقاپی سرای * انتقال داده شد. قبل از آن ، اسناد و مدارک ، در «خزینة عامره »، بنایی وسیع در نزدیکی محل برگزاری جلسات هیئت وزرا («قبّه آلْتی »)، درون کیسه و صندوقهایی ، در کنار عواید دولتی و اشیای گرانبها، بایگانی می شد (باش وکالت آرشیوی ، مهمه دفتری ، ش ١٤٤، ص ٣؛ ش ١٦٦، ص ٢). در دورة اصلاحات سلطان عبدالحمید اول (حک : ١١٨٨ـ١٢٠٣)، اصول و آیین نامه هایی ناظر بر حفظ اسناد دولتی و اهمیت آنها وضع شد (همان ، ش ١٨٣، ص٤، حکم ١١).

پس از کم اهمیت شدن جلسات هیئت دولت ، بخشی از اسناد دولتی در مخزنی در محلة سلطان احمد، معروف به «سرای عتیق »، و قسمتی در نقاط دیگر، گردآوری شد. اما اسناد مالی همچنان در محلة سلطان احمد، در پادگانی نگهداری می شد.

در اواخر قرن دوازدهم ، باب عالی (پاشا قاپی سی ) یعنی محل کار رسمی صدراعظم ، و سه ادارة بابِ دفتری (رجوع کنید به باب دفترداری * )، باب سرعسکری * و باب مشیخت * ایجاد شد. با توجه به مسافت نسبتاً طولانی بین طوپقاپی سرای و باب عالی و نیاز به اعزام مکرر مأمور برای مراجعه به بایگانی اسناد، در محوطة کاخ صدراعظم ساختمانی برای بایگانی اسناد ساخته شد و بعضی از دفترها بدانجا انتقال یافت .

اسناد باب دفتری ابتدا در دفترخانه ای در طوپقاپی سرای نگهداری می شد. با انتقال این دفترخانه به ادارة مالیة سابق و تأسیس وزارت مالیه در ١٢٥٣ در محلة سلطان احمد، مخزن ویژه ای برای بایگانی اسناد باب دفتری ساخته شد و در ١٣١٧، مغازه های زیرین این مخزن نیز تخلیه و به مخزن اوراق تبدیل شد (باش وکالت آرشیوی ، ارادة مالیه ، ش ١٧، ١٣١٧).

باب سرعسکری ، حاوی دفترهای ینی چری ، دفترهای خاص حق معاش و کنیة اعضای مرکز سپاهیان نوآموز («عجمی اجاقی ») بود. اسناد این اداره پس از انحلال مرکز ینی چری ، به سرای عتیق انتقال یافت و در آنجا برای نگهداری دفاتر «عتیق » (قدیمی ) و همچنین اسناد جدید مخزنی ایجاد شد. از این اداره که بعدها به وزارت جنگ (نظارت حربیه ) تغییر نام یافت ، اسناد بسیار محدودی به بایگانی اسناد عثمانی (عثمانلی آرشیوی ) منتقل شده است . باب مشیخت هم با انحلال مرکز ینی چری ، به بنای امروزی مفتیگری استانبول که در گذشته «آغا قاپی سی » گفته می شد، انتقال یافت و احکام محاکم شرع نقاط مختلف ، در ١٣١٢، در آنجا گردآوری شد.

پراکندگی این مخزنها از سویی و عدم تکافوی ساختمان مخزنی که در ١١٩٩ درمحل کار صدراعظم احداث شده بود از سوی دیگر، احداث بنای جدیدی را برای بایگانی اسناد ایجاب کرد. با وجود این ، اسناد و مدارک در بسته ها، کیسه ها و صندوقها به طور پراکنده و در وضع نامناسبی نگهداری می شد. محافظت و تنظیم اوراق و اسناد، به مفهوم امروزی ، از ١٢٦١ آغاز شد، چنانکه صفوتی پاشا، وزیر مالیة وقت ، در ٣ جمادی الاولی ١٢٦١ یادداشتی در این باره معروض داشت . از طرفی نیز طرح احداث بنای بزرگ و وسیعی ریخته شد که در آن ، تمامی اسناد عثمانی و همچنین اسناد و مدارکی که از آن پس به وجود می آمد، نگهداری شود، چنانکه در ١٢٦٢، سلطان عبدالمجید فرمانی دایر بر احداث ساختمان بایگانی اسناد، صادر کرد ( تقویم وقایع ، ش ٣٠٩). به دنبال آن ، در ششمین ماه صدارت مصطفی رشیدپاشا، طبق فرمان ١٢٦٤، احداث بنایی به نام «خزینة اوراق » آغاز شد. این بنا که نقشة آن از فوساتی ، معمار ایتالیایی بود، در ١٢٦٥ به پایان رسید و پس از تجهیز، در ١٢٦٦ بهره برداری شد.

تا این اواخر، اوراق و اسناد اداره های داخلیه و خارجیه و همچنین مدارک باب عالی موسوم به «مجلس والا» و «دیوان دعاوی »،در ساختمان خزینة اوراق نگهداری می شد؛ واکنون بخش اعظم آن به مخزنهای جدید با قفسه های منظم منتقل شده است .

در اثنای احداث بنای خزینه ، محسن افندی ، منشی («مکتوبچی ») صدارت ، به ریاست آن منصوب شد. او با انتشار آیین نامه ای برای بازشناسی و حفظ اسناد گردآوری شدة دولت عثمانی از بدو تأسیس ، مقرراتی وضع کرد که طبق آن اسناد طبقه بندی شد. سایر اسناد تا انتقال به بنای مذکور، در صندوقهای مطمئن قرار گرفت و سپس در محل جدید نگهداری شد. همچنین کوشش شد که مخازن اسناد مجدداً تنظیم شود تا با جریان پژوهشهای تاریخی رو به گسترش کشورهای اروپا همگام باشد.

خزینة اوراق که تا پایان دولت عثمانی به صورت نهادی وابسته به صدارت فعّالیّت می کرد، در ١٣٠١ ش به دستور حکومت جدید ترکیه ، نظام تازه ای یافت . با تأسیس ممیزی مخزن اوراق در دفتر نخست وزیری و تعیین محمود ندیم بیگ ، رئیس خزینة اوراق ، به عنوان ممیز آن ، خزینة اوراق ، بایگانی شورای دولت و بایگانی اسناد صدارت نیز به آن ممیزی پیوست . در ٣٠ اردیبهشت ١٣١٢/ ٢٠ مه ١٩٣٣، ادارة معاونت مدیر خزینة اوراق استانبول با مدیریت اوراق آنکارا ادغام شد و به صورت مدیریت خزینة اوراق نخست وزیری درآمد. اما به موجب مادة ٣١٥٤ قانون مورخ ٣٠ فروردین ١٣١٦/ آوریل ١٩٣٧، خزینة اوراق از مدیریت اوراق آنکارا تفکیک و ادارة مدیریت بایگانی اسناد خوانده شد و تعداد کارمندان آن نیز افزایش یافت . سپس به موجب مادة ٦٣٣٠ قانون مورخ ١٨ اسفند ١٣٣٢/ ٩ مارس ١٩٥٤ راجع به سازمانِ نخست وزیری (باش وکالت )، به سازمان مرکزی نخست وزیری پیوست و به اختصار «باش وکالت آرشیوی » خوانده شد. این بایگانی اسناد در ١٣٣٩ ش / ١٩٦٠، به مدیریت کل بایگانی اسناد نخست وزیری تغییرنام داد.

برای تنظیم و تدوین بایگانی اسناد دورة جمهوریت ، در آبان ١٣٥٥/ اکتبر ١٩٧٦، سرپرستی بایگانی اسناد جمهوریت در آنکارا تأسیس یافت . طبق مصوبة شمارة ٨/٤٣٣٤ مورخ ٩ اسفند ١٣٦٠/ ٢٨ فوریة ١٩٨٢، نام مدیریت کل بایگانی اسناد نخست وزیری به ادارة سرپرستی بایگانی اسناد عثمانی تبدیل شد و مقررات آن نیز تغییر یافت . در ٢٨ خرداد ١٣٦٣/ ١٨ ژوئن ١٩٨٤، مدیریت کل بایگانی اسناد دولتی تأسیس شد و به صورت یکی از واحدهای اساسی خدماتی تشکیلات مرکزی نخست وزیری درآمد و سرپرستیهای اداره های بایگانی اسناد عثمانی و جمهوریت ، به این مدیریت کل وابسته شدند.

سوابق ، دفترها و اوراق دیوان همایون * ، باب عالی و صدارت اساس بایگانی اسناد عثمانی بود. در دورة جمهوریت ، با انتقال اوراق و اسناد تعدادی از وزارتخانه ها و مؤسسات قرن سیزدهم به این بایگانی اسناد، گامهای مهمی برای تکمیل آن برداشته شد. همچنین اسناد و مدارک خزینة اوراق نظارت خارجیه که در اختیار وزارت امورخارجه بود، به بایگانی اسناد نخست وزیری عثمانی (باشباقانلق عثمانلی آرشیوی ) انتقال یافت .

پس از اعلان مشروطیت دوم و تأسیس انجمن تاریخ عثمانی و انتساب عبدالرحمان شرف بیگ به وقایع نگاری ، تنظیم اسناد و مدارک عثمانی آغاز شد، و در زمان نخست وزیری علی امیری پاشا در فاصلة سالهای ١٣٣٦ـ١٣٣٩ ادامه یافت . با این تنظیم ، معروف به «تصنیف علی امیری »، اسناد دورة عثمان اول تا عبدالمجید، به ترتیب زمانی ، دسته بندی شده است . این مجموعه دارای ٧٠٠ ، ١٨٠ سند و ٥٣ جلد فهرست به خط عربی است و فهرست راهنمای اسناد تا زمان محمد چهارم ، با حروف لاتینی ، آماده شده است .

پس از علی امیری ، از ١٣٠٠ ش هیئت دیگری به ریاست ابن الامین محمود کمال به تنظیم موضوعی اسناد پرداخت . مجموعة ابن الامین در ٢٣ بخش اصلی با ترتیب زمانی غیردقیق است و ١٢٥ ، ٤٧ سندِ آن به قرن نهم تا سیزدهم تعلق دارد. فهرست این اسناد در ٢٩ جلد و به خط عربی است .

براثر جنگ استقلال (١٢٩٨ـ١٣٠١ ش / ١٩١٩ـ١٩٢٢) و انتقال پایتخت به آنکارا، و همچنین با کاهش دلبستگی به گذشتة عثمانی ، بایگانی دچار وقفه شد. در ١٣١٠ ش /١٩٣١، قسمتی از اسنادِ انبار مالیه به بلغارستان فروخته شد و در مطبوعات واکنش گسترده ای به وجود آورد. بویژه نوشته های معلم جودت و ابراهیم حقی قونیه ای که هیئت حاکم را برانگیخت و در ١٦ مهر ١٣١١/ ٨ اکتبر ١٩٣٢، هیئت جدیدی ، به ریاست معلم جودت ، برای تنظیم اسناد تشکیل شد. کار تنظیم تا ١٣١٦ ش / ١٩٣٧ ادامه یافت . اسناد این مجموعه ، معروف به «تصنیف جودت »، با تقسیم بندیِ موضوعی و دارای هفده بخش اصلی و ٨٣٣ ، ٢١٨ سند است و فهرستی در ٣٤ جلد به الفبای لاتینی دارد.

در ١٣١٤ ش / ١٩٣٥، برای اعمال شیوة نوین تنظیم بایگانی اسناد و به منظور یافتن راه حلی برای بهبود بایگانی اسناد ترکیه ، دکتر لاژوس فکته ، اهل مجارستان و متخصص در فن بایگانی اسناد و تاریخ عثمانی ، به ترکیه دعوت شد و در سالهای ١٣١٥ـ ١٣١٦ ش / ١٩٣٦ـ١٩٣٧، در بایگانی اسناد عثمانی متمرکز در نخست وزیری و بایگانی اسناد موزة طوپقاپی سرای ، نظام نمونة تنظیم اسناد را به مرحلة اجرا درآورد. اسناد در «تصنیف فکته » به سه دستة اصلی «باب آصفی »، «باب دفتری » و «متفرقه » تقسیم شد. این مجموعه ، که سالهای ٧١٦ـ١١٠٠ را در برمی گرفت ، حاوی ٦٤٢ ، ٤ سند بود. فهرست این اسناد در یک جلد و به خط لاتینی نوشته شده ، ولی فهرست راهنما ندارد و اسنادِ موجود در آن ، در سالهای بعد، به سایر مجموعه ها منتقل شده است .

در ١٣٣٥ ش / ١٩٥٦ افراد متخصص و مجرّبی با کمک اسماعیل حقی اوزون چارشیلی شماره رمزهای ویژه ای برای تشکیلات دولت عثمانی ایجاد کردند و تنظیم اسناد دیوان همایون ، باب آصفی ، ایالت ممتازه و مرکز اوراق باب عالی ، با نظام جدید، شروع شد. تنظیم اسناد بخش دیگر بایگانی اسناد ییلدیزـ تأسیس عبدالحمید دوم ـ نیز آغاز شد و مقدار زیادی از آن به انجام رسید. تا ١٣٥٩ ش / ١٩٨٠، مجموعاً ٥ر٢ میلیون سند تنظیم شده بود. مهمترین آنها «تصنیف خط همایون » بود با فهرستی ٣١ جلدی به خط لاتینی و بدون توالی تاریخی که هنوز فهرست راهنمای آن استخراج نشده است . مجموعة مهم دیگر تصنیف فرمانهاست . فرمانهای سالهای ١٢٥٥ـ١٣٠٩، در پنج قسمت و با ٤٥٨ ، ١٦١ سند گردآوری شده است . برای اسناد هر سال ، فهرستی به الفبای عربی تنظیم ، و اسناد هر قسمت ، جداگانه ، دسته بندی و ضبط شده است . تاکنون بیشتر این فهرستها را به الفبای لاتینی برگردانده اند. فرمانهای سالهای ١٣١٠ـ١٣٣٤ نیز با توجه به وابستگی آنها به وزارتخانه ها و ادارات مهم دولتی در ٣٢ قسمت با فهرستی برای هر سال و هر قسمت به الفبای عربی است .

در ١٣٣٤/١٩١٦، دسته بندی فرمانها براساس اداره ، منتفی و «نظام پرونده » جایگزین آن شد. طبق این نظام ، فرمانها بدون توجه به وابستگی آنها به اداره یا بخشی بخصوص ، براساس موضوع دسته بندی شد و تا پایان حکومت عثمانی ، در هشت دستة اصلی جای گرفت . گرچه این نوع تنظیم از ١٣٣٤ آغاز شده بود، پاره ای فرمانهای پیش از آن نیز، به سبب اهمیت موضوع ، در این پرونده ها قرار داده شد. برای هر موضوعی ، به اعتبار سال ، فهرستهایی به الفبای عربی تدوین شده که فاقد فهرست راهنماست . گذشته از این ، فرمانهای صادر شده از دورة تنظیمات * ، با بررسی دقیق ، به صورت فرمانهای راجع به مسائل مصر، کرت ، یونان ، بلغار و سیسام دسته بندی شده و برای هر کدام فهرستهایی تهیه گردیده است . فرمانهای مصر چهار فهرست و بقیه هر کدام ، یک فهرست دارند. علاوه بر آن چهار دسته فرمانهای بعد از تنظیمات ، تا ١٢٦٤، بدقت بررسی ، و به صورت دو دسته فرمانهای راجع به مسائل مهم تدوین شده است .

از دیگر تصانیف مهم بایگانی اسناد نخست وزیری عثمانی ، مجموعة ییلدیز است ، و از اسنادی تشکیل یافته که در عهد سلطنت عبدالحمید دوم (١٢٩٣ـ١٣٢٧) در کاخ ییلدیز گردآوری شده است . این بایگانی اسناد دارای شش قسمت اصلی است . قسمت اسناد اساسی ییلدیز، که در خدمت پژوهشگران قرار دارد، به چهل گروه اصلی تقسیم ، و فهرستی نیز برای آنها تهیه شده است . از میان پنج قسمت دیگر بایگانی اسناد ییلدیز، چهارده فهرست بخش معروضات خصوصی صدارت ، سه فهرست معروضات رسمی صدارت ، و یازده فهرست بخش معروضات متنوع تجزیه و تحلیل و تنظیم رایانه ای بخش «اوراق پراکندة » ییلدیز نیز به پایان رسیده است . از این بخش «اوراق کامل پاشا»ی ییلدیز، در دو فهرست تحلیل شده و از سوی دیگر، دسته بندی دفترهای رمز ییلدیز نیز در جریان است .

در بایگانی اسناد نخست وزیری عثمانی ، اسناد تنظیم شده ای که از دفتر تشکیل می شود جای مهمی دارد. اسنادی که گروهی به سرپرستی کامل کپه جی ـ از مسئولان آرشیو ـ تنظیم کرده اند و به نام او «تصنیف کپه جی » خوانده می شود، اغلب از دفترهای ادارات مالیه تشکیل یافته است . علاوه بر این ، دفترهای ادارات دیوان همایون و باب آصفی نیز که با توجه به ادارة متعلق به آن ، دسته بندی شده ، در این تصنیف جای گرفته است . تعداد دفترهای ادارة باب دفتری ، که به شمارة کل ٥٠٠ ، ٧ ختم می شود، بیش از سایر دفترها و دارای فهرستی یک جلدی به الفبای لاتینی است . در این فهرست ، نام دفترها با ذکر اداره ای که متعلق به آن بوده ، و همچنین با شمارة کل و جزء و سال آنها آمده است .

در میان اسناد تنظیم شدة بایگانی اسناد عثمانی ، دفترهای مختلف دوایر مالی ، بخصوص دفاتر طبقه بندی شدة تحویلی از مالیه که ٨١١ ، ٢٣ فقره را در برمی گیرد، دارای اهمیت خاصی است . این دفترها راجع به آمار املاک ، کاخ پادشاهی (سرای ) و مواجب ینی چری ، از عهد سلطان محمدفاتح تا قرن چهاردهم نوشته شده است . این دفترها که از مدتها پیش دسته بندی و تحلیل شده ، دارای فهرستی ٢٥ جلدی به خط لاتینی است . علاوه براین ، در میان اسنادی که در ١٣٢٤ ش / ١٩٤٥ از مالیه (دارایی ) تحویل گرفته شده و شامل دفتر، اوراق و کتاب بوده ، حدود بیست قطعه وقفنامه (وقفیه ) نیز یافت شده که تحت عنوان وقفنامه های تحویلی از مالیه دسته بندی شده است .

اوراق و اسناد تحویلی از مدیریت املاک ملی در ١٣٢٠ ش / ١٩٤١ نیز تحت عنوان دفاتر و اسناد تحویلی از املاک ملی تنظیم شده و شامل ٣٦ فقره ، از جمله سیزده دفتر، است . این مدارک دفاتر املاک ملی نیز خوانده می شود.

برای شناخت ارکان دولت عثمانی در قرن سیزدهم ، مجموعة دفترهای سجل عمومی دارای ارزش زیادی است . این مجموعه که شامل ١٩٦ دفتر است ، ترجمة حال ١٣٧ ، ٩٢ تن از مأموران دولت را در بردارد و برای این دفترها فهرستی الفبایی در هفده جلد با قطع بزرگ ، تهیه شده است . همچنین «مجموعة دفاتر سجل ، کنیه و معاش کارکنان و مستخدمان خزینة خاصه » از یازده دفتر تشکیل شده که برای نامهای یاد شده در آن ، فهرستی تهیه شده است . علاوه بر این ، مجموعه ای از نقشه و طرح نیز وجود دارد که دو فهرست جداگانه برای آن تهیه شده است .

آن دسته از دفترهای موجود در بایگانی اسناد نخست وزیری عثمانی که در اختیار پژوهشگران قرار داده می شود، دفاتر دوایر مختلف دیوان همایون ، باب آصفی ، باب دفتری ، باب عالی و همچنین دفترهای متعلق به صندوق دریافت و پرداخت دفترخانه (دفترخانة امانتی ) است . دفتر مخزن در دو جلد تدوین شده و نوعی دفتر موجودی و ثبت و سجل شمرده می شود. از میان مجموعة مندرج در این دو دفتر، مجموعة «دفترهای مهمه »، از دفاتر متعلق به «دیوان همایون » است که از ٢٦٣ دفتر تشکیل شده است (رجوع کنید به مهمه دفتری ). یکی دیگر از مهمترین مجموعه های بایگانی اسناد نخست وزیری عثمانی ، مجموعة دفترهای ثبت املاک و آمار ( تاپو ـ تحریر ) است که فهرست منظم آن به الفبای لاتینی تهیه شده است (رجوع کنید به تاپو تحریر دفترلری ).

تلاش برای گردآوری مجموعة دفترها، در بایگانی اسناد نخست وزیری عثمانی ، پس از ١٣٥٩ ش / ١٩٨٠، بار دیگر رونق گرفت . پشتوانة مالی وسیعی ایجاد شد و امکانات بسیاری برای تأمین ساختمان ، نیروی انسانی ، و لوازم و تجهیزات آن فراهم آمد، و به کار تنظیم اسناد و مدارک سرعت داده شد. در نتیجه ، دفترهای مرکزی پیش از تنظیمات ، راجع به ٨٦٢ تا ١٢٥٤ در ٣٩ فهرست ، دفترهای نظارت مالیه در ٢٦ فهرست ، دفترهای مرکز تفتیش روم ایلی ، مجلس والا، نظارت صحیّه ، نظارت ضربخانه ، ادارة مکاتبات نخست وزیری (قلم آمَدی )، باب سرعسکری و نظارت خزینة خاصه هر کدام به صورت یک فهرست تنظیم شد. علاوه بر این ، اسناد باب آصفی ، تفتیش روم ایلی ، ادارة ایالت ممتازه و بخشهای سیاسی و حقوقی ییلدیز، نظارت داخلی و ادارة عمومی به صورت ٨٥ فهرست برای پژوهش عرضه شد.

منابع :
(١) باش وکالت آرشیوی ، ادارة مالیه ، ١٣١٧؛
(٢) همو، مهمه دفتری ؛
(٣) عصمت بنارق ، نجاتی آقتاش ، الارشیف العثمانیه ، عمان ١٩٨٦؛
(٤) تاپو تحریر دفترلری ؛
(٥) تقویم وقایع ، ش ٣٠٩ (٢/٢/١٢٦٢)؛
(٦) سجل عمومی دفترلری تصنیفی ؛
(٧) عبدالرحمن شرف ، «اوراق عتیقه و وثائق طاهریه مز»، تاریخ عثمانی انجمن مجموعه سی ، ج ١ (١٣٢٦)، ص ٩ـ١٩؛
(٨) قانوننامه ، کتابخانة عاطف افندی ، ش ١٧٣٤، گ ١٢/؛

(٩) I smet Binark, Ar í iv ve Ar í ivcilik Bilgileri , Ankara ١٩٨٠, ٢٩-٣٠;
(١٠) idem, "Bizde Devlet Ar í ivi Konusu", TKDB , XXX/٢ (١٩٨١), ٥٧-٦٦;
(١١) Atillہ ´ etin. "Les Archives de la Prإsidence du Conseil (Ba í bakanl â k Ar í ivi) ب Istanbul", ـludes Mإdiإvales et Patrimoine Turc , paris ١٩٨٣, ٢٧-٥٤;
(١٢) idem, "Les Archives de Turquie, Aperµu Historique et perspectives", Travaux et Recherches en Turquie ١٩٨٣, Collection Turcica IV, Paris ١٩٨٣, ١٦١-١٧٨;
(١٣) idem, "Ba í bakanl â k Ar í iv â ", TDA , ١/٤ (١٩٨٠), ٦٨-٨٩;
(١٤) idem, Ba í bakanlik Ar í ivi K i lavuzu , Istanbul ١٩٧٩;
(١٥) idem, "Cumhuriyetin I lk Y â l â ar â nda Ar í ivlerimize Ait Belgeler", TDA , no. ٤٧ (١٩٨٧), ٨٥-١٠٩;
(١٦) idem" Tدrkiye Bدyدk Millet Meclisi Hدkدm/erinin, Osmanl â Devleti Ar í ivi ve Mدlga Sadہret Evrہk â n â n Muhہfazas â Hakk â nda Ald â g â § kararlara ¢it Ba'z â Belgeler", TED , no. ١٢ (١٩٨٢), ٥٩٣-٦١٠;
(١٧) idem, "Y â ld â z Ar í ivi'ne Dہir", TD , no. ٣٢ (١٩٧٩), ٥٦٣-٥٨٦;
(١٨) Paul Dumont, "Les Archives Ottomanes en Turquie", Les Arabes Par Leurs Archives (XV e -XX e Siةcle ), Paris ١٩٧٦, ٢٢٩-٢٤٣;
(١٩) El ٢ , s.v. "Ba í vekalet Ar í ivi" (by B. Lewis);
(٢٠) Salahaddin Elker, "Mustafa Re í id Pa í a ve Tدrk Ar í ivcilig § i" TTK Teblig § ler , IV (١٩٥٢), ١٨٢-١٨٩;
(٢١) Muzaffer Erdog § an, "Osmanl â Mimari Tarihinin Ar í iv Kaynaklar â ", TD , III/٥-٦ (١٩٥٣), ٩٥-١٢٢;
(٢٢) idem, "Osmanl â Mimarisi Tarihinin Otantik Yazma Kaynaklar â " VD , VI (١٩٦٥), ١١١-١٣٦;
(٢٣) Osman Nuri Ergin, Muallim M. Cevdet'in Hayat i , Eserleri ve Kدtدphanesi , Istanbul ١٩٣٧, ١٠٦-٢٠٩;
(٢٤) Rahim Eri í ti, "Devlet Ar í ivlerinde Yeni bir Dخnem", TKDB , XXXIV (١٩٨٥), ٣٠-٣٢;
(٢٥) E í ref E í refog § lu, "Bہb- â ¢lر Evrak Odas â Sadہret Evrak â ve Provenance Sisteminin Uygulanmas â ", TED , no. ٧-٨ (١٩٧٧), ٢٢٥-٢٣٢;
(٢٦) idem, "Mدmtہze Kalemi ve Bulgaristan Belgeleri", GDAAD , no. ٦-٧ (١٩٧٨), ١٨٩-٢٠٣;
Lajos Fekete, "غber

(٢٧) Archivali en und Archivwesen in der Turkei", Act. Dr.

(٢٨) Hung ., III, Wien ١٩٥٣, ١٧٩-٢٠٦;
(٢٩) Nejat Gخyدn µ , "XV. Yدzy â lda Ruأs ve عnemi", TD , XVII/٢٢ (١٩٦٨), ١٧-٣٤;
(٣٠) Raoul Gueze, "Il Ba í vekalet Ar í ivi in Istanbul", Rassegna Degli archivi di Stato , no. ٢٨, Roma ١٩٦٨, ٥٩٨-٦٢٢;
(٣١) I . Hakk â Konyal â , "Tدrk Ar í ivi", Tarih Hazinesi , no. ٥ (١٩٥١), ٢٣٤-٢٣٨;
(٣٢) idem, "Tدrk Hazine-i Evrak â ", Tarih Hazinesi , no. ٤, Istanbul ١٩٥١, ١٧٥-١٧٨;
(٣٣) Bernard Lewis, "The Ottoman Archives as a Source for the History of the Arab Lands", JRAS (١٩٥١), ١٣٩-١٥٥;
(٣٤) Osmanl i Ar í ivi Bدlteni , I, Istanbul ١٩٩٠;
(٣٥) Midhat Sertog § lu, "Ar í iv: I stanbul'da Bulunan Evrak Hazinesi", I st. A , II, ١٠٦٤-١٠٦٦;
(٣٦) idem, "Diplomatik Bilgisi Bak â m â ndan Ba í vekہlet Ar í ivi", TTK Bildiriler , V (١٩٦٠), ٣٥٥-٣٦٤;
(٣٧) idem, Muhteva Bak â m â ndan Ba í vekہlet Ar í ivi, Ankara ١٩٥٥;
(٣٨) Stanford J. Shaw. "The Y â ld â z Palace Archives of Abdulhamid II", Ar. Ott ., III (١٩٧١), ٢١٢-٢٣٧;
(٣٩) Cevdet Tدrkay, "Osmanl â I mparatorlug § unda Ar í iv", BTTD , II/٧ (١٩٦٨), ٤٤-٤٧;
(٤٠) Paul Wittek, "Les archives de Turquie", Byzantion , XIII, Bruxelles ١٩٣٨, ٦٩١-٦٩٩;

(٤١) / نجاتی آقتاش ؛
یوسف خلج اوغلی

با اندکی تلخیص از: د. ا. د. ترک

تصاویر این مدخل:
فرمان بایگانی کردن اوراق دولتی منبع:د.ا.د.ترک