دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٨٢٤
جمالالدینتُركی ، ابومحمد عبداللّه، زبان شناس ترك در قرنهشتم. درباره وی اطلاعات چندانی در دست نیست. از نسبتش بر میآید كه ترك تباربوده است. وی احتمالاً در سوریه، بخش جنوب شرقی قلمروممالیك، میزیسته و شهرتش بهسبب اثرش، بُلغةالمشتاق فیلغة الترك والقفچاق، است كه مأخذ بسیار مهمی برای زبان تركی قپچاقی به شمار میآید.
تاریخ نگارشاین كتاب دقیقاً معلوم نیست. یگانه نسخه خطی آن در كتابخانه ملی فرانسه نگهداری میشود. این نسخه با خط نسخ مشكول و خوانا استنساخ شده است. ایناثر ویژگی واژهنامهایعربی ـ تركی را دارد و از دو بخش تشكیل شده است: ١) بخشاسامی(گ٧ رـ٢١ ر) كه كلمههای موجود در آن، دسته بندی موضوعی شدهاند؛ ٢) بخشافعال(گ٢١ رـ ٨٨ پ). واژههایاین بخش با ترتیبالفبایعربی تنظیم، و صیغههای ماضی و مضارع و امر آنها ذكر شدهاست. در ایناثر، كهحاوی حدود ١٥٠٠ مادّه است، تعدادی واژه اُغوزی [= تركیقدیم ] نیز دیده میشود.
زایاچكوفسكی، ترك شناس لهستانی، بخش اول بلغة المشتاق را در یك جلد (بهفرانسه) و بخش دوم را در دو قسمت (به لهستانی) با این عناوین و مشخصات چاپ كردهاست: > راهنمایعربی برای زبانهایتركی و قپچاقی <؛ > فرهنگ عربی قپچاقی از روزگار پادشاهان ممالیك <. قسمت اول این كتاب در ١٣٣٧ ش/ ١٩٥٨ به چاپ دوم رسیدهاست.
منابع:
(١) Edgard Blochet, Catalogue, des manuscrits turcs- Bibliotheque nationale , Paris ١٩٣٢-١٩٣٣, ٣٠٠-٣٠١;
(٢) Ahmet Caferoglu, Turk dili tarihi , Istanbul ١٩٦٤, vol.٢, ٢٠٠-٢٠١;
(٣) A. F. Karamanlioglu, "Kipcaklar ve Kipcak Turkcesi", TDED , XII ) ١٩٦٣( ١٨٣-١٨٢;
(٤) O.Pritsak,"Das Kiptschakische A Mamluk Kiptschakische", Philologiae Turcicae fundamenta , I(١٩٥٩), ٧٥-٧٦;
(٥) A. Zajaczkowski, Manuel arabe de la langue des Turcs et des Kiptchaks , Warszawa ١٩٣٨, passim;
(٦) idem, Slownik Arabsko-Kipczacki z okresu Pan'tswa Mameluckiego , Warszawa ١٩٥٤, passim.
/ نورییوجه ، با اندكیتلخیصاز د. ا. د. ترك /