دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٨٦٤
بَرّاض بن قیس بن رافع بن ضَمری کِنانی ، دلاور و عیّار عرب جاهلی و آتش افروز جنگ فِجار. برخلاف بیشتر منابع ، ابن حبیب (ص ١٩٥) او را رافع بن قیس ملقب به برّاض خوانده است . وی که به تیرة بنی ضَمره از قبیلة کِنانه انتساب داشت (ابن کلبی ، ص ١٥٤)، به سبب شرارت و قتل افرادی از هُذَیل و خُزاعه ، از همپیمانی و حمایت قبیله محروم شد و پس از فرار به یمن و اقامت کوتاهی در آنجا، به مکه بازگشت ؛
اما ناگزیر به نُعمان بن مُنذِر، پادشاه حیره ، (حک : ٥٩٢ـ٦١٤ م )، پناهنده شد.
نعمان که هر سال در موسم حج کاروان تجاری به بازار عُکاظ می فرستاد، مسؤلیت محافظت از آن را به عُرْوَة بن عُتْبَه رحّال ، از بزرگان قبیلة هوازن ، سپرد. براض که در این کار توفیقی نیافته بود، کینة عروه را به دل گرفت و در میانة راه در جایی به نام أواره او را غافلگیر کرد و در ماه حرام به قتل رساند و کاروان را به خیبر و سپس به مکه برد. ازینرو بازار عکاظ در آن سال تعطیل شد و در ذیقعده ، از ماههای حرام ، میان کنانه و همپیمان آنان ، قریش از یک سو، و هوازن (قَیْس عَیلان ) از سوی دیگر، جنگ بزرگ فِجار درگرفت که از ایام العرب به شمار می رود (رجوع کنید به مسعودی ، ص ٢٠٩، آن را بزرگترین جنگهای چهارگانة فجار خوانده است ؛
ابن حبیب ، ص ١٩٥ـ١٩٦؛
بلاذری ، ج ١، ص ١٠٠ـ١٠٢؛
نیز ابن هشام ، ج ١، ص ١٩٦ـ١٩٧؛
ابن سعد، ج ١، ص ١٢٦ـ١٢٧). ابوعُبیده معمربن مثنّی ، کتاب خبرالبرّاض را دربارة این جنگ تألیف کرد (یاقوت ، ج ٦، ص ٢٧٠٩) که اساس بیشتر روایات دربارة این رویداد قرار گرفت .
گفته می شود که جنگ فجار پیش از بعثت ، در چهارده ـ یا پانزده سالگی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم ، روی داده است (ابن هشام ، ج ١، ص ١٩٥؛
ابن عبدربه ، ج ٥، ص ٢١٧؛
قس : ابن هشام ، ج ١، ص ١٩٨ به نقل از ابن اسحاق ، و مسعودی ، ص ٢٠٩: بیست سالگی ). برّاض در پی این حادثه ابیاتی سرود (رجوع کنید به ابن هشام ، ج ١، ص ١٩٦ـ١٩٧؛
ابن عبدربه ، ج ٥، ص ٢١٧؛
ابوالفرج اصفهانی ، ج ١٩، ص ٧٥)، ازینرو یعقوبی او را از شاعران عرب دانسته است (ج ١، ص ٢٦٧). بعدها دلیری و عیاری براض ضرب المثل شد (میدانی ، ج ٢، ص ٤٦٨: اَفتک مِن البراض ؛
ثعالبی ، ص ١٢٨ـ١٢٩).
منابع :
(١) ابن حبیب ، کتاب المحبر ، چاپ ایلزه لیختن شتیتر، حیدرآباد دکن ١٣٦١/١٩٤٢، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٢) ابن سعد، الطبقات الکبری ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٣) ابن عبدربه ، العقد الفرید ، چاپ علی شیری ، بیروت ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(٤) ابن کلبی ، جمهرة النسب ، چاپ ناجی حسن ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٦؛
(٥) ابن هشام ، السیرة النبویه ، چاپ مصطفی السقّا، ابراهیم الابیاری ، و عبدالحفیظ شلبی ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٦) علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی ، الاغانی ، بیروت ١٣٩٠/١٩٧٠؛
(٧) احمدبن یحیی بلاذری ، انساب الاشراف ، چاپ محمد حمیدالله ، مصر ( ١٩٥٩ ) ؛
(٨) عبدالملک بن محمد ثعالبی ، ثمار القلوب ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قاهره ١٣٨٤/١٩٦٥؛
(٩) علی بن حسین مسعودی ، التنبیه والاشراف ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(١٠) احمدبن محمد میدانی ، مجمع الامثال ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(١١) یاقوت حموی ، معجم الادباء ، چاپ احسان عباس ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٢) احمدبن اسحاق یعقوبی ، تاریخ الیعقوبی ، بیروت ( بی تا. ) .
/ محمدرضا ناجی /