بایزید بیات ، مؤلفِ تذکرة همایون و اکبر (تألیف ٩٩٩) از طایفة ترک بیات که در آذربایجان و ایروان و تهران و فارس و نیشابور پراکنده اند. برادر بزرگش شاه بِرْدی بیات ، که بعداً به بهرام سقا * معروف شد، به فارسی و ترکی شعر می سرود ( رجوع کنید به بایزید بیات ، ص ٢٣٤ و بعد). بایزید در گَردیز به خدمت شاهزاده میرزا کامران (حک : ٩٥٠ـ٩٦٢) در آمد. برادرش هم قبلاً در خدمت او بود. هر دو برادر زیر نظر میرزا کامران حکومت گردیز و نَغَز و بَنْگَش را به دست گرفتند. در رمضان ٩٥٢ که همایون شاه (حک : ٩٣٧ـ٩٤٧، ٩٦٢ـ٩٦٣) وارد کابل شد، کامران با منصبداران خود، که بایزید و بهرام نیز جزو آنان بودند، به خدمت همایون درآمد. بایزید تا آن زمان که همایون به شاه ایران در زنجان نپیوسته بود، با وی ملاقات نکرد (همان ، ص ٢ـ٣، ٧٦). در مهمانیهایی که به افتخار همایون ترتیب داده می شد حضور می یافت و با اعیان و اشراف مملکت مراوده داشت . پس از وفات همایون در ٩٦٣ به خدمت اکبرشاه (حک : ٩٦٣ـ١٠١٤) درآمد و به سمت داروغة مطبخ (بَکاوَل بیگی ) منصوب شد. ابوالفضل علاّ می * او را جزو منصبداران سه صدی ( فرمانده واحد سیصد نفری ) به شمار آورده و از او با عنوان بایزیدبیگ ترکمان یاد کرده است و نام فرزند او افتخاربیگ را در فهرست منصبداران دو صدی ( فرمانده واحد دویست نفری ) ثبت کرده است (١٩٨٩، ص ٥٦٣، ٥٨١). گُلْبَدَن بیگم آورده است که در ٩٨٨، وقتی که زنان حرمِ شاهی از سفر حج به وطنشان برمی گشتند و به علت شکستن کشتی ، ناچار در بندر عدن پیاده شدند، بایزید خود را بدانجا رسانید و برای ادامة سفر، کشتیهای جدیدی تدارک کرد.

بایزید مردی متدیّن بود، ولی به سبب خراب کردن معبدی در بنارس ، مغضوب اکبرشاه قرار گرفت و از خدمت برکنار شد و مدتی درویشی اختیار کرد، اما پس از چند سال اکبرشاه ، بایزید را به حضور پذیرفت و او را، که شصت سال با وظیفه شناسی به دولت خدمت کرده بود، متدین خواند و بار دیگر به کار گماشت .

اکبرشاه به منظور جمع آوری و تدوین اخبارِ وقایع روزگار پدرش فرمانی صادر کرده بود که منصبدارانی که از روزگار پادشاهی همایون خاطره ای دارند آن را بنویسند. ابوالفضل علاّ می متن فرمان را به بایزید، که در آن زمان پیر شده و حملة فلج او را از نوشتن ناتوان ساخته بود، ابلاغ کرد و کاتبی در اختیار او گذاشت . بایزید در ٩٩٩، در لاهور، خاطرات خود را به کاتب املا کرد و گرچه جسماً ضعیف و معلول بود، به کمک حافظة قوی توانست آنچه در گذشته دیده و شنیده بود بازگو کند. مع هذا این توانایی را نداشت که مقصود خود را به عبارات فصیح و بلیغ ادا کند و به آنها صبغة ادبی بدهد. از این رو کتابش نمونة خوبی از فارسی گفتاری آن روزگار با سبکی طبیعی است ، هر چند که خاطرات و وقایع را به طور نامنظّم بیان کرده است .

تذکرة همایون و اکبر در چهار فصل و بدین ترتیب تنظیم شده است : ١) وقایع سالهای ٩٤٩ـ٩٥٣؛ ٢) وقایع سالهای ٩٥٣ـ٩٥٩؛ ٣) وقایع سالهای ٩٥٩ـ٩٦١؛ ٤) وقایع سالهای ٩٦١ـ٩٩٩. گذشته از وقایع ، دربارة سوانح زندگی همایون و بعضی از افراد که با همایون و اکبر بسیار نزدیک بوده اند، نیز اشارات و نکات جالبی دارد. گزارشهای بایزید مبتنی است بر اطلاعات شخصی او و حاوی اخبار مهمی راجع به لشکرکشی همایون به هند در ٩٦٢ و کشمکش میان همایون و کامران و منازعات تیموریان و افغانان . همچنین دربارة زندگی اجتماعی اعیان واشرافِ عصر تیموریانِ هند در قرن دهم اطلاعات با ارزشی از آن به دست می آید. این تذکره در چند نسخه آماده شد: دو نسخه برای کتابخانة سلطنتی ، سه نسخه برای شاهزادگان سلیم و مراد و دانیال ، و یک نسخه برای گُلْبَدَن و دو نسخه برای ابوالفضل . ابوالفضل در تألیف اکبرنامه از این کتاب استفاده کرده ، اما به آن اشاره نکرده است . نسخة منحصر به فردی از این تذکره در کتابخانة دیوان هند موجود است (اِتِه ، ش ٢٢٣). محمد هدایت حسین این تذکره را در ١٣٢٠ ش / ١٩٤١ در کلکته منتشر کرد.

منابع :
(١) آفتاب اصغر، تاریخ نویسی فارسی در هند و پاکستان ، لاهور ١٩٨٥، ص ١٠٣ـ١٠٦؛
(٢) بایزید بیات ، تذکره همایون و اکبر ، ابوالفضل بن مبارک علامی ، اکبرنامه ، کلکته ، ج ٢، ص ٢٠٠، ٢٥٩؛

(٣) Abu'l-Faz l Alla ¦ mi ¦ , Akbar-nama , tr. H. Beveridge, Calcutta ١٨٩٧-١٩٣٩, I, ٢٩-٣٠;
(٤) idem, A ' ¦ in-e Akbari ¦ , Eng. tr. Blochmann, Delhi ١٩٨٩, I, ٥٦٣, ٥٨١;
(٥) H, Beveridge, "The Memoirs of Ba ¦ yaz ¦ â d", in Journal Asiatic Society of Bengal , LXVII, ١ (١٨٩٨), ٢٩٦-٣١٦;
(٦) Hermann Ethe, Catalogue of persian Manuscripts in The Library of The India Office , Oxford ١٩٠٣-١٩٣٧, I, ٩٥;
(٧) Gulbadan Begam, Huma ¦ yu ¦ n Na ¦ ma , ed. and tr. A. S. Beveridge, London ١٩٠٢, ٣٨, ٦٤, ٧٤, ٧٦;
(٨) K. A. Nizami, "Persian literature under Akbar", in Studies in medieval India history and culture , Allahabad ١٩٦٦, ١٥٢-١٥٤;
Ishwari prasad, The life

(٩) and times of Huma ¦ yu ¦ n , Calcutta ١٩٥٥, ٣٨٩-٣٩١;
(١٠) Banarsi prasad Saxena, "Ba ¦ iz ¦ â d Biyat and his work-Mukhtasar", in Journal of Indian History , IV, pt. ١-٣ (١٩٢٦), ٤٣-٦٠;
(١١) idem, "Memoirs of Baizid", in Allahabad University Studies , VI, pt.١ (١٩٣٠), ٧١-١٤٨;
(١٢) C. A. Storey٤, Persian literarure , London ١٩٣٥, ٥٣٧-٥٣٨.

/ خلیق احمد نظامی /