بَزَنطی ، احمد بن محمّد، صحابی امام هفتم و هشتم و نهم و از محدثان و فقهای برجستة شیعه در روزگار خود و نیز از اصحاب اجماع * . وابستگی (وِلاء) او به قبیلة سکون ، از شاخه های بزرگ قبیله کِندة یمن ، مورد اتفاق است (نجاشی ، ص ٧٥؛ طوسی ، ١٣٥١ ش ، ص ٣٦، پانویس ؛ کشّی ، ش ١١٠٢؛ تستری ، ج ١، ص ٥٦٣ ـ ٥٦٦). شیخ طوسی (ص ٣٦) کنیة او را ابوجعفر و به احتمال ابوعلی نقل کرده و می گوید که به بزنطی شهرت دارد (نیز رجوع کنید به ابن شهرآشوب ، ص ١٠؛ مامقانی ، ج ١، ص ٧٧). نام جد اول و دومش بترتیب عَمرو و زید بوده است که برای اختصار، غالباً نام اول را حذف می کنند و به جای زید نیز کنیة او، ابی نصر، را می آورند. گاهی نیز از بزنطی با عنوان «ابن ابی نصر» یاد می کنند (مامقانی ، همانجا). درگذشت او

به اتفاق آرا در ٢٢١ بوده است . کلام نجاشی (همانجا) در این باره متناقض است که مامقانی (ج ١، ص ٧٨) و تستری (ج ١، ص ٥٦٧) بدان اشاره کرده اند. یقیناً او از اصحاب مورد توجه و محترم حضرت موسی بن جعفر و علی بن موسی الرضا و محمدبن علی الجواد ـ علیهم السلام ـ است (نجاشی ؛ طوسی ، همانجاها؛ کشّی ، ش ١٠٩٩ و ١١٠٠ و ١١٠٢).

هرچند سمعانی دربارة نسبت بزنطی سخن نگفته است ، ولی به تصریح ابن ادریس حلی (ج ٣، ص ٥٥٣؛ و به نقل از او: مامقانی ، ج ١، ص ٧٧)، منسوب به نام جایی و نام نوعی پارچه نیز هست و ظاهراً معرب «بیزانسی » است (آقابزرگ طهرانی ، ج ٢٤، ص ٣٢٢).

بزنطی پس از رحلت حضرت موسی بن جعفر علیه السلام ، اندک زمانی واقفی بوده و اعتقاد به زنده بودن ایشان داشته است ، ولی بعد از مکاتبه با امام علی بن موسی الرضا علیه السلام و ظهور برخی معجزات ، از مذهب واقفی عدول کرده است . در این باره شیخ طوسی در کتاب الغیبه (ص ٤٧) و قطب راوندی در خرائج (ج ٢، ص ٦٦٢) و مجلسی در بحار (ج ٤٩، ص ٣٦ و ٤٨) سخن گفته اند. کشّی (ش ١٠٥٠) او را در شمار شش فقیه مهم از اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام ، نام برده و این شش تن طبقة سوم اصحاب اجماع را تشکیل می دهند. و نیز، به گفتة شیخ طوسی ( عدّة الاصول ، ج ١، ص ٣٨٦ـ٣٨٧) به دلیل آنکه او و چند تن دیگر فقط از افراد ثقه ، نقل روایت می کنند، روایات مرسل آنها در حکم روایات مُسند است .

ابن ندیم (ص ٢٧٦) آثار او را چنین شمرده است : کتاب ما رواه عن الرضا علیه السلام ؛ کتاب الجامِع ؛ کتاب المسائل .

شیخ طوسی در الفهرست (همانجا) دو کتاب نخست را نام برده ولی به جای کتاب المسائل کتاب دیگری به نام النوادر را ذکر کرده است و نجاشی (ص ٥٤) علاوه بر کتاب الجامع ، دو کتاب نوادر را از آثار او یاد کرده است (نیز رجوع کنید به کحاله ، ج ٢، ص ١٠٤؛ بغدادی ، ج ١، ستون ٤٧؛ زرکلی ، همانجا؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٥، ص ٢٧، ج ٦، ص ٣١٢، ج ٢٤، ص ٣٢١). بیش از هشت روایت از او (با قید «بزنطی » یا بدون آن ) نقل شده است که در ابواب مختلف اعتقادی و فقهی در کتب اربعة شیعه مورد استفاده و استناد قرار گرفته است (اردبیلی ، ج ١، ص ٥٩ـ٦١؛ خوئی ، ج ٢، ص ٢٣٦، ٢٤٣).

در معجم رجال الحدیث (همان ، ج ٢، ص ٢٣١ـ٢٣٦، ص ٦٢٤ـ٦٢٦)، نام حدود یکصد تن که او از ایشان نقل روایت کرده و نام حدود چهل تن که از او روایت کرده اند آمده است .

چون وفات او در ٢٢١ و یک سال پس از رحلت امام جواد علیه السلام است ، محضر حضرت هادی را درک نکرده و از اصحاب ایشان شمرده نشده است .

منابع :
(١) محمد محسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) ابن ادریس حلّی ، کتاب السرائر ، قم ١٤١٠ـ١٤١١؛
(٣) ابن شهرآشوب ، معالم العلماء ، نجف ١٣٨٠/١٩٦١؛
(٤) ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، چاپ رضا تجدد، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٥) محمدبن علی اردبیلی ، جامع الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطّرق و الاسناد ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٦) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٥، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٧) محمدتقی تستری ، قاموس الرّجال ، قم ١٤١٠؛
(٨) ابوالقاسم خوئی ، معجم رجال الحدیث ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٩) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(١٠) محمدبن حسن طوسی ، عدّة الاصول ، چاپ محمدمهدی نجف ، قم ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١١) همو، الفهرست ، چاپ محمود رامیار، چاپ افست مشهد ١٣٥١ ش ؛
(١٢) همو، کتاب الغیبة ، نجف ( بی تا. ) ؛
(١٣) سعیدبن هبة الله قطب راوندی ، الخرائج و الجرائح ، قم ١٤٠٩؛
(١٤) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا ) ؛
(١٥) محمدبن عمر کشّی ، اختیار معرفة الرجال ، ( تلخیص ) محمدبن حسن طوسی ، چاپ حسن مصطفوی ، مشهد ١٣٤٨ ش ؛
(١٦) عبدالله مامقانی ، تنقیح المقال فی علم الرجال ، چاپ سنگی نجف ١٣٤٩ـ١٣٥٢؛
(١٧) محمدباقربن محمدتقی مجلسی ، بحارالانوار ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٨) احمدبن علی نجاشی ، فهرست اسماء مصنّفی الشیعه المشتهربرجال النجاشی ، چاپ موسی شبیری زنجانی ، قم ١٤٠٧.

/ محمود مهدوی دامغانی /