سَلْم‌بن زياد ، مكنا به ابوحَرب، والى اموى و پسر زياد*بن ابيه. سلم احتمالا در حدود سال ٣٧ به دنيا آمد (رجوع کنید به طبرى، ج ٥، ص ٤٧١ـ٤٧٢). وى از اهالى بصره بود (ابن‌عساكر، ج ٢٢، ص ١٤٢) و به نظر مي‌رسد هنگام حكومت پدرش بر كوفه و بصره، در آنجاها علوم قرآن، حديث، تاريخ، لغت و ادب را نزد علماى مشهور آموخت و سپاهيگرى و امور نظامى را فرا گرفت (خطاب، ص ١٤٧). خاندان زياد در زمان خلافت معاويه، تسلط قاطعانه‌اى بر سرزمينهاى شرق اسلامى داشتند (د. اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه). در سال ٦١، پس از شهادت امام حسين عليه‌السلام، سلم در مجلس بزم و شراب يزيدبن معاويه حضور مي‌يافت و از افراد مورد اعتماد وى بود (مسعودى، ج ٣، ص ٢٦٥). يزيد در اين سال، سلم را كه ٢٤ ساله بود، به ولايت خراسان و سيستان منصوب كرد (طبرى، ج ٥، ص ٤٧١ـ٤٧٢؛ قس گرديزى، ص ١٥٧، كه تاريخ شروع ولايت سلم بر خراسان را سال ٥٨ ذكر كرده است). سلم از شام به بصره رفت و از آنجا با شمارى از بزرگان و امرا و اشراف عرب رهسپار خراسان شد و از برادرش، عبيداللّه، خواست كه دو هزار (به قولى شش هزار) سرباز براى او بفرستد. سلم برادر ديگرش، يزيد، را به عنوان نايب خود به حكومت سيستان تعيين كرد (رجوع کنید به يعقوبى، ج ٢، ص ٢٥٢؛ طبرى، ج ٥، ص ٤٧٢؛ ابن‌اثير، ج ٥، ص ٩٦) و خود نخست در نيشابور اقامت گزيد و با ارسال لشكرى به خوارزم، آنجا را فتح كرد (يعقوبى، همانجا). خليفةبن خياط تاريخ اين فتح را سال ٦٢ دانسته (ص ١٤٦). سلم هنگام زمستان، برخلاف روش معمول مسلمانان كه حملات خود را در اين فصل متوقف مي‌كردند، لشكر مزبور را با مُهَلَّب‌بن ابي‌صُفُره به سوى خوارزم فرستاد. مهلّب شهرى را كه شاهان محلى در آنجاگرد مي‌آمدند تا براى مقابله با مسلمانان مشورت كنند، محاصره كرد و آنجا را در قبال مال‌المصالحه بسيار، بدون جنگ متصرف شد (طبرى، ج ٥، ص ٤٧٣؛ ابن‌اثير، ج ٤، ص ٩٦ـ٩٧؛ قس بلاذرى، ص ٤١٣).

سلم به كمك قبايل عرب ساكن در خراسان موفقيتهاى بسيارى به دست آورد. وى با گذر از رودخانۀ جيحون، حملات خود را بر ضد شاهزادگان سُغد در ماوراءالنهر آغاز كرد و به سوى سمرقند يورش برد. گفته شده است زن سلم، امّ محمد (دختر عبداللّه‌بن عثمان‌بن ابي‌العاص ثقفى)، نخستين بانوى عرب بود كه از رود جيحون عبور كرد و در آنجا پسرى به دنيا آورد كه او را سُغدى نام نهادند (طبرى، ج ٥، ص ٤٧٣؛ بلاذرى، همانجا). چون سلم به سوى بخارا رفت، خاتون (ملكۀ بخارا) از طرخون (پادشاه سغد) يارى خواست و طرخون با ١٢٠ هزار سپاهى به سوى او روانه شد. سلم، مهلّب را به منزلۀ پيش‌قراول سپاه خود فرستاد. طرخون در مصاف با مسلمانان كشته شد و سپاهش شكست خورد و غنايم بسيارى نصيب مسلمانان گرديد (رجوع کنید به يعقوبى، همانجا؛ گرديزى، ص ١٦٦؛ قس نرشخى، ص ٥٧ـ٦٠). سلم سپس به سمرقند، مركز سغد، رفت كه مردم آنجا با وى صلح كردند. وى از آنجا لشكرى به خجند فرستاد كه اَعْشى هَمْدان، شاعر معروف عرب، نيز با آنان بود. اين لشكر منهزم شد و در پى آن، سلم به مرو رفت (بلاذرى، همانجا؛ طبرى، ج ٥، ص ٤٧٤). سلم پس از چندى، بار ديگر از جيحون عبور كرد و با اهل سغد كه مهيّاى نبرد شده بودند، جنگيد و امير بندون سغدى را كشت (بلاذرى، همانجا).

موفقيتهاى نايبان سلم در مشرق افغانستان بر ضد زُنبيل (رتبيل)ها، فرمانروايان محلى زمينداور و زابلستان، و نيز شاهان كابل كمتر بود (د. اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه). چون اهالى كابل قبل از مرگ يزيدبن معاويه در سال ٦٤ (و به قولى هم‌زمان با مرگ يزيد)، پيمان شكستند و ابوعبيدبن زياد، برادر سلم، را اسير كردند. در نتيجه، يزيد بن زياد به جنگ آنان رفت اما كشته شد (بلاذرى، ص ٣٩٧ـ٣٩٨؛ طبرى، ج ٥، ص ٥٤٥). در پى آن، سلم در سال ٦٣، طلحةبن عبداللّه خزاعى، معروف به طلحةالطَلَحات، را به جاى يزيدبن زياد به حكومت سيستان فرستاد (خليفةبن خياط، ص ١٥٥؛ گرديزى، ص ١٦٦؛ تاريخ سيستان، ص ١٠١). طلحه به دستور سلم، با پرداخت پانصد هزار درهم فديه، ابوعبيدبن زياد را آزاد كرد (خليفةبن خياط، همانجا؛ ابن‌عساكر، ج ٢٢، ص ١٤٣).

زمانى كه يزيدبن معاويه و پس از وى، معاويةبن يزيد درگذشتند (سال ٦٤)، سلم مرگ آنان را، همچون خبر قتل و اسارت برادرانش، پنهان ساخت كه موجب انتقاد برخى ياران و امرايش شد. چون مرگ يزيد و معاويه علنى شد، سلم مردم را دعوت كرد كه با هر كه مي‌خواهند بيعت كنند. به دنبال آن، لشكر اعراب در خراسان تا زمانى كه وضعيت تعيين خليفه روشن شود، از سلم حمايت و با او بيعت كردند؛ اما پس از دو ماه بيعت خود را شكستند (طبرى، ج ٥، ص ٥٤٥؛ ابن‌اثير، ج ٤، ص ١٥٤ـ١٥٥) و عليه او شوريدند (بلاذرى، همانجا). بنابراين، سلم مجبور شد به سوى بصره بازگردد و مهلّب‌بن ابي‌صفره را جانشين خود كند (ابن‌اثير، ج ٤، ص ١٥٥). چون سلم به نيشابور رسيد، از بيم حمله عبداللّه‌بن خازم سُلَمى (سردار اموى)، عهد حكومت خراسان را براى او نوشت و صد هزار درهم به وى داد و او روانه مرو شد (بلاذرى، ص ٤١٤؛ يعقوبى، همانجا؛ گرديزى، ص ١٦٧؛ ابن‌اثير، همانجا).

به نظر مي‌رسد سلم در انديشۀ حمايت از عبداللّه‌بن زبير بوده است، زيرا به مكه نزد عبداللّه‌بن زُبَير، كه پس از مرگ يزيدبن معاويه ادعاى خلافت كرده بود، رفت، اما عبداللّه از وى چهار ميليون درهم غرامت گرفت و او را به زندان افكند (بلاذرى، ص ٤١٣؛ نيز رجوع کنید به گرديزى، ص ١٦٧). سلم همچنان در مكه بود تا حجاج‌بن يوسف، عبداللّه را محاصره كرد. سلم از زندان گريخت و به حجاج پيوست. سپس، به خدمت عبدالملك‌بن مروان رفت و او امارت خراسان را به سلم داد، اما سلم قبل از رسيدن به خراسان، در سال ٧٣ در بصره درگذشت (ابن‌قتيبه، همانجا؛ بلاذرى، ص ٤١٤؛ ابن‌عساكر، ج ٢٢، ص ١٤٦؛ ابن‌اثير، ج ٤، ص ٣٦٣).

سلم فرمانده‌اى توانا بود (رجوع کنید به خطاب، ص ١٥٩ـ١٦٢). به گفتۀ ابن‌قتيبه (ص ٣٤٨)، او بخشنده‌ترين فرد خاندان زيادبن ابيه بود و با بذل و بخشش ميان مردم و سپاهيان محبوبيتى يافته بود (رجوع کنید به ابن‌اثير، ج ٤، ص ١٥٥). گفته شده است كه مردم خراسان هيچ اميرى را مانند سلم دوست نداشتند و در آن سالها بيش از بيست هزار مولود را سلم نام نهادند (طبرى، ج ٥، ص ٥٤٥؛ ذهبى، حوادث و وفيات ٦١ـ٨٠ه ، ص ٤٤). سلم و فرزندان و موالى او در آبادانى بصره كوشيدند (رجوع کنید به بلاذرى، ص ٣٥٩ـ٣٦٠، ٣٦٧).

منابع :
(١) ابن‌اثير؛
(٢) علي‌بن حسن ابن‌عساكر، تاريخ مدينة دمشق، چاپ على شيرى، بيروت ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٣) عبداللّه‌بن مسلم ابن‌قتيبه، المعارف، چاپ ثروت عكاشه، قاهره ١٩٦٠؛
(٤) بلاذرى (ليدن)؛
(٥) تاريخ سيستان، چاپ ملك‌الشعرا بهار، تهران ١٣١٤ش؛
(٦) محمود شيت خطّاب، قادة الفتح‌الاسلام فى بلاد ماوراءالنهر، بيروت ١٤١٨/١٩٩٨؛
(٧) خليفةبن خياط، تاريخ خليفةبن خياط، چاپ مصطفى نجيب فوّاز و حكمت كشلى فوّاز، بيروت ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٨) محمدبن احمد ذهبى، تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الاعلام، (حوادث و وفيات ٦١ـ٨٠ه )، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، بيروت ١٤١٨/١٩٩٨؛
(٩) طبرى، تاريخ (بيروت)؛
(١٠) عبدالحى بن ضحاك گرديزى، زين‌الاخبار، چاپ رحيم رضازاده ملك، تهران ١٣٨٤ش؛
(١١) مسعودى، مروج (بيروت)؛
(١٢) محمدبن جعفر نرشخى، تاريخ بخارا، ترجمه ابونصر احمدبن محمد قباوى، تلخيص محمدبن زفربن عمر، چاپ مدرس رضوى، تهران ١٣٦٣؛
(١٣) يعقوبى، تاريخ؛

(١٤) EI٢, s.v. "SALM & ZI¦YA¦D" by C. E. Boswoth.

/ زهرا قدياني‌نژاد /

تاریخ انتشار اینترنتی: ٢٢/١٠/١٣٨٧